🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:42:34 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अराति (पुंलिङ्ग)

शत्रु ,दुश्मन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरातिःअरातीअरातयः
द्वितीयाअरातिम्अरातीअरातीन्
तृतीयाअरातिनाअरातिभ्याम्अरातिभिः
चतुर्थीअरातयेअरातिभ्याम्अरातिभ्यः
पञ्चमीअरातेःअरातिभ्याम्अरातिभ्यः
षष्ठीअरातेःअरात्योःअरातीनाम्
सप्तमीअरातौअरात्योःअरातिषु
सम्बोधनहे अरातेहे अरातीहे अरातयः

अर्थ: शत्रु ,दुश्मन
संस्कृत: पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्

📚 अमरकोश में:
• शत्रु के और नाम (२.८.११) — पर्याय: द्विष्, विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, प्रत्यर्थी, परिपन्थी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अराति (स्त्रीलिङ्ग)

शत्रु ,दुश्मन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरातिःअरातीअरातयः
द्वितीयाअरातिम्अरातीअरातीः
तृतीयाअरात्याअरातिभ्याम्अरातिभिः
चतुर्थीअरातये / अरात्यैअरातिभ्याम्अरातिभ्यः
पञ्चमीअरातेः / अरात्याःअरातिभ्याम्अरातिभ्यः
षष्ठीअरातेः / अरात्याःअरात्योःअरातीनाम्
सप्तमीअरातौ / अरात्याम्अरात्योःअरातिषु
सम्बोधनहे अरातेहे अरातीहे अरातयः

अर्थ: शत्रु ,दुश्मन
संस्कृत: पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्
English: ‘non liberality’, enviousness, malignity, RV.

📚 अमरकोश में:
• शत्रु के और नाम (२.८.११) — पर्याय: द्विष्, विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, प्रत्यर्थी, परिपन्थी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें