🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:45:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरातिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अरातिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अरातिः

अर्थ: शत्रु ,दुश्मन

संस्कृत: शत्रुः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अराति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अराति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अराति (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरातिःअरातीअरातयः
द्वितीयाअरातिम्अरातीअरातीन्
तृतीयाअरातिनाअरातिभ्याम्अरातिभिः
चतुर्थीअरातयेअरातिभ्याम्अरातिभ्यः
पञ्चमीअरातेःअरातिभ्याम्अरातिभ्यः
षष्ठीअरातेःअरात्योःअरातीनाम्
सप्तमीअरातौअरात्योःअरातिषु
सम्बोधनहे अरातेहे अरातीहे अरातयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अराति
अराति
arāti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अराति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शत्रु । उ॰—कर लिया निश्चित अरिंदम ने निपात अराति का ।—कानन॰ पृ॰ ११२ ।
२. फलित ज्योतिष में कुंड़ली का छठा स्थान ।
३. काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद और मात्सर्य जो मनुष्य को आंतरिक शत्रु है ।
४. छह की संख्या ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-राति f. ‘non liberality’, enviousness, malignity, RV.
failure, adversity, RV.; AV.; ŚBr.; TBr.
particular evil spirits (who frustrate the good intentions and disturb the happiness of man), ib.
अ-राति (इस्), m. an enemy, Ragh. xii, 89
(in arithm.) the number six (there being six sins or internal enemies, cf. षड्-वर्ग).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (87,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरातिः [न राति ददाति सुखं, रा-क, न. त.] 1 An enemy, foe; देशः सोयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्ह्रदाः पूरिताः Ve. 3. 31; (in the Veda) non-offering (of sacrifices), stinginess, hardness, malignity, malevolence, failure or adversity; malignity personified; evil spirit whose aim it was to defeat the good intentions and disturb the happiness of man (used in f.). --2 The number six. --3 The sixth position (in astronomy). --Comp. --दूषण, --दूषि, --ह a. Ved. destroying adversities or enemies. --भंगः destruction of enemies.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0160-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अराति पु० न राति ददाति सुखं रा + क्तिच् न० त० । १ शत्रौ । “देशः, सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन् ह्रदाः पूरिताः” वेणी० अरिशब्दे विवृतिः । ज्योतिषोक्ते २ षष्ठस्थाने । “आरतिव्रणयोः षष्ठे अष्टमे मृत्युरन्ध्रयोः” इत्यक्तेः षष्ठस्थाने अरिकृतशुभाशुभचिन्तनीययत्वात्तथात्वम् कामादिष्वान्तर- रिपुषु ४ षट्संख्यायां कामादीनामान्तररिपूणां संख्या- साम्यात् । ५ अभिगमनशीले च “मा घान्यर्योवनुषामरा- तयः” ऋ० ७, ८३, ५, । “विश्वा अग्नौ अरातीः ऋ० ८, ४९, २, अरातीः अभिगमनशीलाः शत्रवोवा भा० भावे क्तिन् अभावे न० त० । ६ दानामावे स्त्री “मा नो अरातिरीशत” ऋ० २, ७, २ । “अरातिरदानम् शत्रुर्वा वेदे शत्रौ अरातिशब्दः स्त्री” भा० । अरातिरिवा- चरति । आत्मनः अरमिच्छति क्यच् अरातीयति । शत्रुतुल्यमचरति तदिच्छति येत्यर्थे । “य उक्त यजमने यारातीयति” शत० व्रा० । योऽस्मभ्यमरातीयात्” यजु० ११, ८० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0354,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरातिः, पुं, (न राति ददाति सुखं, रा + क्तिच्, नञ्समासः ।) शत्रुः । इत्यमरः ॥ (“अरातिविक्रमालोकविकस्वरविलोचनः” । इति साहित्यदर्पणे । “अनेकयुद्धविजयी सन्धानं यस्य गच्छति । तत्प्रभावेन तस्याशु वशं गच्छन्त्यरातयः” ॥ इति पञ्चतन्त्रे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-094-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अरातिःअराति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरातिः 📚 ➤ शत्रु ,दुश्मन
संस्कृत: शत्रुः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अराति 📚शत्रु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अराति
शत्रु के और नाम (२.८.११) — द्विष्, विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें