🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:42:19 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दस्यु (पुंलिङ्ग)

दुष्कर्मियों या राक्षसों का समूह, जो कि देवताओं के विद्रोही तथा मानव जाति के शत्रु थे और इन्द्र के द्वारा मारे गये

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादस्युःदस्यूदस्यवः
द्वितीयादस्युम्दस्यूदस्यून्
तृतीयादस्युनादस्युभ्याम्दस्युभिः
चतुर्थीदस्यवेदस्युभ्याम्दस्युभ्यः
पञ्चमीदस्योःदस्युभ्याम्दस्युभ्यः
षष्ठीदस्योःदस्य्वोःदस्यूनाम्
सप्तमीदस्यौदस्य्वोःदस्युषु
सम्बोधनहे दस्योहे दस्यूहे दस्यवः

अर्थ: दुष्कर्मियों या राक्षसों का समूह, जो कि देवताओं के विद्रोही तथा मानव जाति के शत्रु थे और इन्द्र के द्वारा मारे गये
संस्कृत: पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्

📚 अमरकोश में:
• चोर (२.१०.२४) — पर्याय: चौर, एकागारिक, स्तेन, तस्कर, मोषक
• शत्रु के और नाम (२.८.११) — पर्याय: द्विष्, विपक्ष, अहित, अमित्र, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, अराति, प्रत्यर्थी, परिपन्थी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें