🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:03:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दस्युः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दस्युः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दस्युः

अर्थ: दुष्कर्मियों या राक्षसों का समूह, जो कि देवताओं के विद्रोही तथा मानव जाति के शत्रु थे और इन्द्र के द्वारा मारे गये

संस्कृत: शत्रुः, चोरः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्

व्युत्पत्ति: दस् + युच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दस्यु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दस्यु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादस्युःदस्यूदस्यवः
द्वितीयादस्युम्दस्यूदस्यून्
तृतीयादस्युनादस्युभ्याम्दस्युभिः
चतुर्थीदस्यवेदस्युभ्याम्दस्युभ्यः
पञ्चमीदस्योःदस्युभ्याम्दस्युभ्यः
षष्ठीदस्योःदस्य्वोःदस्यूनाम्
सप्तमीदस्यौदस्य्वोःदस्युषु
सम्बोधनहे दस्योहे दस्यूहे दस्यवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दस्यु
दस्यु
dasyu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दस्यु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. डाकू । चोर ।
२. रिपु । शत्रु । (को॰) ।
३. असुर । अनार्य । म्लेच्छ । दास । उ॰—आशा की मारी देवी उस दस्यु देश में जीती थी ।—साकेत, पृ॰ ३८८ । विशेष—दस्युओं का वर्णन वेदों में बाहुत मिलता है । आर्यों के भारतवर्ष में चारों ओर फैलने के पहले ये छोटी छोटी बस्तियों में इधर उधर रहते थे और आर्यों को अनेक प्रकार के कष्ट पहुँचाते थे, उनके यज्ञों में विघ्न डानते थे, उनके चौपाए चुरा ले जाते थे तथा और भी अनेक प्रकार के उपद्रव करते थे । अनेक मंत्रों में इन य़ज्ञहीन, अमानुष दस्युओं का नाश करने की प्रार्थना इंद्र से की गई है । नमुचि, शंबर और धृत्र नामक दस्युपतियों के इंद्र के हाथ से मारे जाने का उल्लेख ऋग्वेद में कई स्थानों पर है । जैसे, 'हे इंद्र' तुमने दस्यु शंबर की सौ से अधिक पुरियों को नष्ट किया । 'हे इंद्राग्नि तुमने एक बार में ही दासों की नब्बे पुरियों को हिला डाला ।' 'हे इंद्र' तुमने कुलितर के पुत्र दास शंबर को ऊँचे पर्वत के ऊपर मुँह के बल गिराकर मार डाला । 'तुमने मनुष्यों कै सुख की इच्छा से दास नमुचि का सिर चूर्ण किया ।' वेदों में दस्युओं के लिये दास और असुर शब्द भी आए हैं । इन दस्युओं के 'पणि' आदि कई भेद थे । पीछे जब कुछ दस्यु सेवा आदि के लिये मिला लिए गए तब उलकी उत्पत्ति के संबंध में कुछ कथाएँ कल्पित की गई । ऐतरेय ब्राह्मण में वे विश्वा- मित्र द्वारा उत्पन्न और शाप द्वारा भ्रष्ट बतलाए गए हैं । मनुस्मृत्ति में लिखा है कि 'ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों में जो क्रियालुप्त और जाति बाहर हो गए हैं वे सब चाहे म्लेच्छभाषी हों चाहे आर्यभाषी, दस्यु कहलाते हैं' । महाभारत में लिखा हैं कि अर्जुन ने दरदों के सहित कांबोज तथा उत्तरपूर्व के जो दस्यु थे उन्हें भी परास्त किया । द्रोणपर्व में दाढी़वाले दस्युओं का भी उल्लेख हैं । इन दस्युओं के बीच निवास करना ब्राह्मण आदि के लिये निषिद्ध था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्यु m. (√ दस्) enemy of the gods (e.g. शम्बर, शुष्ण, चुमुरि, धुनि; all conquered by Indra, Agni, &c.), impious man (called अ-श्रद्ध, अ-यज्ञ, अ-यज्यु, अ-पृणत्, अ-व्रत, अन्य-व्रत, अ-कर्मन्), barbarian (called अ-नास्, or अन्-आस् ‘ugly-faced’, अधर, ‘inferior’, अ-मानुष, ‘inhuman’), robber (called धनिन्), RV.; AV. &c.
any outcast or Hindū who has become so by neglect of the essential rites, Mn.
not accepted as a witness, viii, 66
cf. त्रस- (दस्यवे वृक m. ‘wolf to the Dasyu’, N. of a man, RV. viii, 51; 55 f.; दस्यवे सहस् n. violence to the D˚ (N. of Turvīti), i, 36, 18)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (473,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्युः [दस्-युच्] 1 N. of a class of evil beings or demons, enemies of gods and men, and slain by Indra, (mostly Vedic in this sense). --2 An outcast, a Hindu who has become an outcast by neglect of the essential rites; cf. Ms. 5. 131, 10. 45. --3 A thief, robber, bandit; पात्रीकृतो दस्युरिवासि येन Ś. 5. 20; R. 9. 53; Ms. 7. 143. --4 A villain, miscreant; Māl. 5. 21. --5 A desperado, violator, oppressor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0560-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्यु पु० दस--युच् अनुनासिकत्वात् नानादेशः । १ महासाहसिके (डाकाइत्) २ खले च शब्दार्थचि० “श्वभिर्हतस्य यन्मांसं शुचि तन्मनुरब्रवीत् । क्रव्याद्भिश्च हतस्यान्यैश्चण्डालाद्यैश्च दस्युभिः” मनुः । “मुखबाहूरुपज्जानां या लोके जातयो बहिः । म्लेच्छवाचश्चार्य्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः” मनूक्ते ब्राह्मणादिचतुर्वर्णभिन्ने ३ जातिभेदे च । “प्रमाधनीपचारज्ञमदासं दासजीवनम् । सैरिन्ध्रं वागुरावृत्तिं सूते दस्युरयोगये” मनुः । ४ कर्मवर्जिते च । “गर्द्धते दस्युजूताय स्तवान्” ऋ० । ६ । २४ । ८ । “दंस्युजूताय कर्म्मवर्ज्जितैः प्रेरिताय” भा० ५ उपक्ष- पके त्रि० ६ असुरे पु० “चेतन्ते दस्युतर्हणा” ऋ० ९ । ४७ । २ “दस्यूनामसुराणां तर्हणा” भा० “स वज्रभृद्दस्यु हा भीम उग्रः” ऋ० १ । १०० । १२ दस्युहा “दस्यूनामुपक्षप- यितृणामसुराणां वहन्ता” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3509,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्युः, पुं, (दस्यति परस्वान् नाशयतीति । दस + “यजिमनिशुन्धिदसिजनिभ्यो युच् ।” उणां । ३ । २० । इति युच् । बाहुलकादनादेशाभावः ।) चौरः । (यथा, मनुः । ७ । १४३ । “विक्रोशन्त्यो यस्य राष्ट्राद्ध्रियन्ते दस्युभिः प्रजाः । संपश्यतः सभृत्यस्य मृतः स न तु जीवति ॥”) रिपुः । (यथा, ऋग्वेदे । २ । १२ । १० । “यः शर्द्धते नानुददाति शृध्यां यो दस्योर्हन्ता- स जनास इन्द्रः ॥” “दस्योरुपक्षपयितुः शत्रोर्हन्ता घातकः ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥) महासाहसिकः । इति शब्द- रत्नावली ॥ असुरः । यथा, तत्रैव । ९ । ४७ । २ । “कृतानीदस्य कर्त्वा चेतंते दस्युतर्हणा ॥” “दस्युतर्हणा दस्यूनामसुराणां तर्हणा ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ कर्म्मवज्जिते, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ६ । २४ । ८ । “न वीळवे नमते न स्थिराय न शर्धते दस्यु- जूताय स्तवान् ॥” “शर्धते उत्सहमानाय दस्युजूताय कर्म्म- वर्ज्जितैः प्रेरिताय ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-697-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दस्यु" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दस्युःदस्यु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दस्युः 📚 ➤ दुष्कर्मियों या राक्षसों का समूह, जो कि देवताओं के विद्रोही तथा मानव जाति के शत्रु थे और इन्द्र के द्वारा मारे गये
संस्कृत: शत्रुः, चोरः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दस्यु 📚डाकू । चोर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दस्यु
चोर (२.१०.२४) — चौर, एकागारिक, स्तेन, तस्कर, मोषक
शत्रु के और नाम (२.८.११) — द्विष्, विपक्ष, अहित, अमित्र, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, अराति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दस्युः: दस् + युच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬