🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:59:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दस्र
dasra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम (1.1.62) नासत्य · अश्विन् · आश्विनेय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दस्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिशिर ऋतु ।
२. गदहा ।
३. अश्विनी- कुमार ।
४. दो का समूह । जोडा़ ।
५. दस्यु । लुटेरा (को॰) ।
६. अश्विनी नक्षत्र (को॰) । यौ॰—दस्र देवता = अश्विनी नक्षत्र । दस्रसू = सूर्य की स्त्री ।
दस्र २ वि॰
१. दोहरा ।
२. हिंसा करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्र mfn. accomplishing wonderful deeds, giving marvellous aid (chiefly said of the Aśvins), RV.
दस्र m. N. of one of the Aśvins, Bṛh.; MBh.; Hariv. 601
दस्र m. du. the Aśvins, L.
दस्र m. sg. the number 2 Sūryas. i
= -देवता, viii, 9
a robber, thief, Uṇ., Sch.
an ass (cf. दशेरक), L.
दस्र n. the cold season, Uṇvṛ.
दस्र See दस्म.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (473,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्र a. [दस्यति पांसून् दस्-रक्] [] Savage, fierce, destructive. --स्रौ (m. du.) 1 The two Aśvins, the physicians of the gods. --2 The number ‘two’. --स्रः 1 An ass. --2 A robber. --स्रं 1 The cold season. --2 The lunar mansion Aśvinī. --Comp. --देवता the constellation Aśvinī. --सूः f. wife of the sun and mother of the Aśvins, = संज्ञा q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0560-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्र पुंस्त्री० दस्यति पांसून् दस उत्क्षपे रक् । १ गर्द्धभे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । दस्यति रीगान् क्षिपति दस उपक्षेपे । २ अश्विनीकुमारयोर्द्वयोः द्वि० व० । तत्तुल्य- संख्यत्वात् ३ द्वित्वसंख्यायां ४ तत्संख्येये च तदधिष्ठातृ- कत्वात् ५ अश्विनीनक्षत्रे च मेदि० । “अनुसस्रतु- स्तमथ दस्रयोः सुतौ” माघः । तयोर्मध्ये विशेष वाचित्वे एकवचनान्तोऽयं “नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनामपि । मार्त्तण्डस्यात्मजावेतावष्टमस्य महा- [] त्मनः” भा० शा० २०८ । “देवौ तस्यामजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनाविति” हरिव० ९ अ० । नासत्यदस्रयोर्द्वन्वचारित्वात् द्विवच- नान्तता ६ हिंस्रे त्रि० । ७ शिशिरे न० संक्षिप्तसारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3510-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्रं, क्ली, (दंसयते तृणादीन् दशतीति । दसि दंशे + “स्फायितञ्चिवञ्चिशकीति ।” उणां । २ । १३ । इति रक् ।) शिशिरम् । इति संक्षिप्त- सारे उणादिवृत्तिः ॥
दस्रः, पुं, (दस्यति उत्क्षिपति पांशूनिति । दस उत्क्षेपे + “स्फायितञ्जीति ।” उणां । २ । १३ । इति रक् ।) खरः । (दस्यति रोगान् क्षिप- तीति ।) अश्विनीसुतः । इति मेदिनी । रे, ४७ ॥ (यथा, हरिवंशे । ९ । ५३ । “नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनीसुतौ ॥” दर्शनीये, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ६ । ६९ । ७ । “इन्द्राविष्णू पिवतं मध्वो अस्य सोमस्य दस्रा जठरं पृणेथाम् ॥” “दस्रा हे दर्शनीयाविन्द्राविष्णू ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-697-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दस्र" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें