🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:59:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दानव
dānava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दानव संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ दानवी] कश्यप कै वे पुत्र जो 'दनु' नाम्नी पत्नी से उत्पन्नहुए । असुर । राक्षस । विशेष—मायावी दानवों का उल्लेख ऋग्वेद में है । माहभारत के अनुसार दक्ष की कन्या दनु से शंबर, नमुचि, पुलोमा असि- लोमा, केशी, विप्रचित्ति, दुर्जय, अयःशिरा, विरुपाक्ष, महोदर, सूर्य, चंद्र इत्यादि चालीस पुत्र उत्पन्न हुआ । दानवों में जो सूर्य और चंद्र हुए उन्हें देवताओं से भिन्न समझना चाहिए । भागवत में दनु के ६१ पुत्र गिनाए गए हैं । मनुस्मृति में लिखा है कि दानव पितरों से उत्पन्न हुए । मरीचि आदि ऋषियों से पितर उत्पन्न हुए, पितृगणों से देव दानव और देवताओं से यह चराचर जगत् आनुपूर्विक क्रम से उत्पन्न हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दानव m. (fr. 2. दानु) a class of demons often identified with the Daityas or Asuras and held to be implacable enemies of the gods or Devas, RV.; AV.; ŚBr.; Mn.; MBh. &c. (described as children of Danu and Kaśyapa, sometimes reckoned as 40 in number, MBh. i, 252; sometimes as 100 &c.)
दानव mf(ई)n. belonging to the D˚, MBh.; R. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दानवः [दनोरपत्यं अण्] A demon, Rākṣasa; त्रिदिवमुद्धृतदानवकंटकं Ś. 7. 3. --Comp. --अरिः {1} a god. {2} an epithet of Viṣṇu. --गुरुः an epithet of Śukra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दानव पु० दनोरपत्यम् अण् । कश्यपपत्न्याः दक्षकन्याभेदस्य दनोरपत्ये । १ दानवाश्च भा० आ० ६५ अ० उक्ता यथा “चत्वा- रिंशद्दनोः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत! । तेषां प्रथमतो राजा विप्रचित्तिर्महायशाः । शंवरो नमुचिश्चैव पुलोमा चेति विश्रुतः । असिलोमा च केशी च दुर्जयश्चैव दानवः । अयःशिरा अश्वशिरा अश्वशङ्गुश्च वीर्यवान् । तथा गगनमूर्द्धा च वेगवान् केतुमांश्च सः । स्वर्भानुरश्वोऽश्व- पतिर्वृषपर्वाजकस्तथा । अश्वग्रीवश्च सूक्ष्मश्च तुहुण्डश्च महाबलः । एकपादेकवक्त्रश्च विरुपाक्षमहोदरौ । निचन्द्रश्च निशुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा । शरभः शल- भश्चैत सूर्य्यचन्द्रमसौ तथा । एते ख्याता दनोर्वंशे दा- नवाः परिकीर्त्तिताः” “दानवांश्च विवुधा विजिग्यिरे” माघः । दानवस्येदम् अण् । २ दानवसम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीप् । “मायाश्चास्मै ददौ सर्वाः दानवीः काम- मोहिता” हरिवं० १६३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3542,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दानवः, पुं, (दनोरपत्यम् । दनु + “तस्यापत्यम् ।” ४ । १ । १२ । इति अण् ।) असुरः । इत्य- मरः । १ । १ । १२ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । २ । ११ । १० । “नि मायिनो दानवस्य माया अपादयत् पपिवान्त्सुतस्य ॥”) स दक्षकन्यादनुगर्भे कश्यपाज्जात एकषष्टि- संख्यकस्तेष्वष्टादश प्रधानास्तेषां नामानि यथा, द्बिमूर्द्धा १ शम्बरः २ अरिष्टः ३ हयग्रीवः ४ विभावसुः ५ अयोमुखः ६ शङ्कुशिराः ७ स्वर्भानुः ८ कपिलः ९ अरुणः १० पुलोमा ११ वृषपर्व्वा १२ एकचक्रः १३ तापनः १४ धूम्र- केशः १५ विरूपाक्षः १६ विप्रचित्तिः १७ दुर्ज्जयः १८ । इति श्रीभागवतम् ॥ (महा- [] भारते चत्वारिंशत्दनोः पुत्त्रा उक्ताः । यथा, तत्रैव । १ । ६५ । २१ -- २२ । “चत्वारिंशद्दनोः पुत्त्राः ख्याताः सर्व्वत्र भारत ! । तेषां प्रथमजो राजा विप्रचित्तिर्महायशाः ॥ शम्बरो नमुचिश्चैव पुलोमा चेतिविश्रुतः । असिलोमा च केशी च दुर्ज्जयश्चैव दानवः ॥” इत्यारभ्य तत्रैवाध्याये विस्तरशो द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-701-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दानव" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें