🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:55:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रावण
rāvaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रावण १ वि॰ [सं॰] जो दूसरों को रुलाता हो । रुलानेवाला ।
रावण २ संज्ञा पुं॰
१. लंका का प्रसिद्ध राजा जो राक्षसों का नायक था और जिसे युद्ध में भगवान् रामचंद्रा ने मारा था । विशेष—एक बार लंका में राक्षसों के साथ विष्णु का घोर युद्ध हुआ था जिसमें राक्षस लोग परास्त होकर पाताल चले गए थे । उन्हीं राक्षसों में सुमल्ली नामक एक राक्षस था, जिसको कैकसी नाम की कन्या बहुत सुंदरी थी । सुमाली ने सोचा कि इसी कन्या के गर्भ से पुत्र उत्पन्न करा के विष्णु से बदला लेना चाहिए; इसी लिये उसने अपनी कन्या को पुलत्स्य के लड़के विश्रवा के पास संतान उत्पन्न कराने को भेजा । विश्रवा के वीर्य से कैकसी के गर्भ से पहला पुत्र यही रावण हुआ जिसके दश सिर थे । इसका रूप बहुत ही विकराल और स्वभाव बहुत ही क्रूर था । इसके उपरांत कैकसी के गर्भ से कुंभकर्ण और विभीषण नाम के दो और पुत्र तथा शूर्षणखा नाम की एक कन्या हुई । एक दिन अपने वैमात्रेय कुबेर को देखकर रावण ने प्रतिक्षा की कि मै भी इसी के समान संपन्न और तेजवान् बनूँगा । तदनुसार वह अपने भाइयों को साथ लेकर घोर तपस्या करने लगा । दस हजार वर्ष तक तपस्या करने के उपरांत भी मनोरथ सिद्ध होता न देखकर इसने अपने दसों सिर काटकर अग्नि में डाल दिया । तब ब्रह्मा ने प्रसन्न होकर इसे वर दिया कि दैत्य, दानव, यक्ष आदि में से कोई तुम्हें मार न सकेगा । तब सुमाली न रावण से कहा कि अब तुम लंका पर अधिकार करो । उस समय लंका पर कुबेर का अधिकार था । रावम का बहुत जोर देखकर विश्रवा की आज्ञा से कुबेर तो लंका पर अधिकार कर लिया तथा मय दानव की कन्या मंदोदरी से विवाह कर लिया । इसी मदोदरी के गर्भ से मेघनाद का जन्म हुआ । ब्रह्मा के वर के प्रभाव से रावण ने तीनों लोक जीत लिए और ईंद्र, कुबेर, यम आदि को परास्त कर दिया । अब इसका अत्याचार बहुत बढ़ गया । यह सबको सताने लगा और लोगों की कन्याओं तथा पत्नियों का हरण करने लगा । एक बार सहस्त्रार्जुन ने इसे युद्ध में परास्त करेक कैद कर लिया था, पर पुलस्त्य के कहने पर छोड़ दिया । बाली से भी यह एक बार बुरी तरह परास्त हुआ था । जिस समय भगवान् रामचंद्र अपने साथ लक्ष्मण और सीता को लेकर दंडकारण्य में वनवास का समय बिता रहे थे, उस समय यह सीता को एकातं में पाकर छल से उठा लाया था । तब रामचद्र ने समु्द्र पर सेतु बाँधकर लंका पर चढ़ाई की और इसके साथ घोर युद्ध करेक अंत में मार डाला और इसके अत्याचार से पृथ्वी की रक्षा की ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रावण mfn. (fr. Caus.) causing to cry (with gen. or ifc.; only in this sense to explain the name of the famous Rākṣasa), MBh.; R. &c.
रावण m. N. of the ruler of Laṅkā or Ceylon and the famous chief of the Rākṣasas or demons whose destruction by Rāmacandra forms the subject of the Rāmāyaṇa (as son of Viśravas he was younger brother of Kubera, but by a different mother, Ilavila being the mother of Kubera, and Keśinī of the three other brothers Rāvaṇa Vibhīṣaṇa, and Kumbha-karṇa; he is one of the worst of the many impersonations of evil common in Hindū mythology; he has ten heads and twenty arms, symbolizing strength; this power was, as usual, acquired by self-inflicted austerities, which had obtained from Brahmā a boon, in virtue of which R˚ was invulnerable by gods and divine beings of all kinds, though not by men or a god in human form; as Viṣṇu became incarnate in Rāma-candra to destroy R˚, so the other gods produced innumerable monkeys, bears, and various semi-divine animals to do battle with the legions of demons, his subjects, under Khara, Dūṣaṇa, and his other generals), MBh.; R.; Hariv. &c. (IW. 353)
patr. fr. रवण, g. शिवादि
N. of a prince of Kaśmīra, Rājat.
of various authors, Cat.
रावण n. the act of screaming &c., MW.
N. of a Muhūrta, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (879,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रावण a. [रु-णिच् ल्यु] Crying, screaming, roaring, bewailing. --णः N. of a celebrated demon, king of Laṅkā and the chief of the Rākṣasas; स रावणो नाम निकामभषिणं बभूव रक्षः क्षतरक्षणं दिवः Śi. 1. 48 [He was the son of Viśravas by Keśinī or Kaikasī and so half-brother of Kubera. He is called Paulastya as being a grandson of the sage Pulastya. Laṅkā was originally occupied by Kubera, but Rāvaṇa ousted him from it and made it his own capital. He1 had ten heads (and hence his names Daśagrīva, Daśavadana &c.) and twenty arms, and according to some, four legs (cf. R. 12. 88 and Malli.). He is represented to have practised the most austere penance for ten thousand years in order to propitiate the god Brahman, and to have offered one head at the end of each one thousand years. Thus he offered nine of his heads and was going to offer the tenth when the God was pleased and granted him immunity from death by either god or man. On the strength of this boon he grew very tyrannical and oppressed all beings. His power became so great that even the gods are said to have acted as his domestic servanta. He conquered almost all the kings of the day, but is said to have been imprisoned by Kārtavīrya for [] some time when he went to attack his territory. On one occasion he tried to uplift the Kailāsa mountain, but Śiva pressed it down so as to crush his fingers under it. He, therefore, hymned Śiva for one thousand years so loudly that the God gave him the name Rāvaṇa and freed him from his painful position. But though he was so powerful and invincible, the day of retribution drew near. While Rāma-who was Viṣṇu descended on earth for the destruction of this very demon-was passing his years of exile in the forest, Rāvaṇa carried off his wife Sitā and urged her to become his wife; but she persistently refused and remained loyal to her husband. At last Rāma assisted by his monkey-troops invaded Laṅkā, annihilated Rāvaṇa's troops and killed the demon himself. He was a worthy opponent of Rāma, and hence the expression:-- रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव]. --Comp. --अरिः N. of Rāma. --गंगा N. of a river in Laṅkā. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0912-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रावण पु० रवणस्यापत्यम् शिवा० अण् रावयति शत्रून् णिच्--ल्यु वा । लङ्काधिपतौ विश्वश्रवसः पुत्रे राक्षसे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4807,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रावणः, पुं, (रवणस्यापत्यमिति । रवण + “शिवादिभ्योऽण् ।” ४ । १ । ११२ । इति अण् । यद्वा, रावयति भीषयति सर्व्वानिति । रु + णिच् + ल्युः ।) लङ्काधिपतिः । तत्पर्य्यायः । पौलस्त्यः २ रक्षः ३ लङ्केशः ४ दशकन्धरः ५ । इति हेमचन्द्रः ॥ दशकण्ठः ६ निकषात्मजः ७ राक्षसेन्द्रः ८ लङ्केशः ९ पङ्क्तिग्रीवः १० दशा- ननः ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ लङ्कापतिः १२ दशास्यः १३ । इति जटाधरः ॥ (अस्य निरुक्तिर्यथा, रामायणे । “यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं भयमागतम् । तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना वीरो भवि- ष्यसि ॥”) तस्योत्पत्तिनाशौ यथा, -- सूत उवाच । “मानवस्य नरैष्यन्त आसीत् पुत्त्रो दमः किल । नवमस्तस्य दायादस्तृणबिन्दुरिति स्मृतः ॥ तस्य कन्या इडविडा रूपेणाप्रतिमा भुवि । पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्यां प्रव्यपादयत् ॥ ऋषिरैडविडो यस्यां विश्रवाः समपद्यत । तस्य पत्न्यश्चतस्रश्च पूर्व्वा वै देववर्णिनी ॥ ज्येष्ठं वैश्रवणं यज्ञे कुरूपं देववर्णिनी । त्रिपादं सुमहाकायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् ॥ अष्टदंष्ट्रं हरिश्मश्रुं शङ्कुकर्णविलोहितम् । पिङ्गलं नाम संदृश्य पिता तस्याब्रवीत्ततः ॥ कुत्सायान्तु कुशब्दोऽयं शरीरञ्चेदमुच्यते । कुशरीरत्वाच्च नाम्ना तेन वै स कुवेरकः ॥ ऋध्यां कुवेरो जनयद्विश्रुतं नलकूरम् ॥ रावणं कुम्भकर्णञ्च कन्यां सूर्पणखां तथा । विभीषणं चतुर्थन्तु नैकष्यजनयत् सुतम् ॥ शङ्कुकर्णो दशग्रीवः पिङ्गलो रक्तमूद्धजः । चतुष्पाद्विं शतिभुजो महाकायो महाबलः ॥ जात्यञ्जननिभो मर्द्दलोहितग्रीव एव च । निसर्गाद्दारुणः क्रूरः स रावण इति स्मृतः ॥ हिरण्यकशिपुस्त्वासीत् स राजा पूर्व्वजन्मनि ॥ चतुर्युगानां राजा तु त्रयोदश स राक्षसः ॥ ताः पञ्चकोट्यो वर्षाणां संख्याताः संख्यया द्बिजैः । नियुतानामेकषष्टिः संख्याविद्भिरुदाहृताः ॥ [] षष्टिश्चैव सहस्राणि वर्षाणां हि स रावणः । देवतानां पितॄणाञ्च घोरं कृत्वा प्रजागरम् ॥ त्रेतायुगे चतुर्थांशे रावणस्तपसः क्षयात् । रामं दाशरथं प्राप्य सगणः क्षयमीयिवान् ॥” इति वह्निपुराणे वाराहप्रादुर्भावनामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-155-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रावण" आता है (23)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें