🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:33:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोकर्ण
gokarṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनामिका तक (2.6.84)
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत (2.5.11) कृष्णसार · रुरु · न्यंकु · रंकु · साँभर · रौहिष · चीतल · एण · ऋश्य · रोहित · चमर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोकर्ण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] हिंदुओं का एक शैव क्षेत्र जो मालावार में है । रावण, कुंभकर्ण आदि ने यहीं पर तप किया था ।
२. इस स्थान में स्थापित शिवमूर्ति का नाम ।
३. नीलगाय ।
४. खच्चर ।
५. [स्त्री॰ गोकर्णा] एक प्रकार का साँप जिसके कान होते है ।
६. बालिश्त । बित्ता ।
७. काश्मीर देश के एक प्राचीन राजा का नाम ।
८. शिव के एक गण का नाम ।
९. धुंधकारी के भाई का नाम जिससे भागवत सुनकर धुंधकारी तर गया था ।
१०. एक मुनि का नाम ।
११. गाय का कान । १२, नुत्य में एक प्रकार का हस्तक ।
१३. एक प्रकार का बाण (को॰) ।
गोकर्ण २ वि॰ [सं॰] जिसके गऊ के से लंबे कान हों ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—कर्ण mfn. cow-eared (as men or demons), L.
गो—कर्ण m. ‘cow-eared’, Śiva, MBh. xii, 10351
a cow's ear, Kathās. vi, 57
the deer Antilope picta, R. ii, 103, 41; Car. i, 27; Suśr.
a mule, L.
a serpent, MBh. viii, 90, 42 (perhaps a kind of arrow)
the span from the tip of the thumb to that of the ring finger, MBh. ii, 2324; Hcat.
a place of pilgrimage on the Malabar coast (sacred to Śiva), MBh.; Hariv.; R. &c.
Śiva as worshipped in Gokarṇa, Kathās. xxii, xc
N. of one of Śiva's attendants, L.
of a Muni, VāyuP. i, 23, 161
of a king of Kaśmīr (who erected a statue of Śiva called after him Gokarṇeśvara), Rājat. i, 348
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (364,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोकर्ण पु० गौर्नेत्रं कर्णो यस्य । १ सर्पे, “नृत्यन्ति गोकर्ण- शरीरभक्षाः” इति चौरः । गोरिव कर्णावस्य । २ अश्व- तरे, ३ मृगभेदे, ४ गणदेवताभेदे, ५ अनामिकायुतविस्तृ- ताङ्गुष्ठमाने, शैवे ६ तीर्थभेदे च मेदि० । ७ रुद्रभेदे । “गजेन्द्रकर्ण! गोकर्ण पाणिकर्ण! नमोऽस्तुते” भा० शा० २८६ अ० “महाबलश्च गोकर्णे” आगमः “गोकर्णे भद्रकर्णी स्यात्” देवीगीता “ततोऽभिव्रज्य भगवान् केव- लांस्तु त्रिगर्त्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटेः” । भाग० । ८ काशीस्थे शिवलिङ्गभेदे च “गोकर्ण- भारभूतेशौ तत्कर्णौ परिकीर्त्तितौ” काशीख० ३३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2682,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोकर्णः, पुं, (गोः कर्ण इव । तत्तुल्यपरिमाण- वत्त्वादस्य तथात्वम् ।) परिमाणविशेषः स तु अनामिकायुक्तविस्तृताङ्गुष्ठम् । (गोः कर्णाविव कर्णौ यस्य ।) मृगभेदः । इत्यमरः । २ । ५ । १० ॥ (यथा च अनर्धराघवे । २ । २३ । “मुनिविनियोगविलूनप्ररूढमृदुशाद्बलानि बर्हींषि । गोकर्णतर्णकोऽयं तर्णोत्युपकण्टकच्छेषु ॥” अस्य मांसगुणा यथा, -- “गोकर्णमांसं मधुरं स्निग्धं मृदु कफापहम् । विपाके मधुरञ्चापि रक्तपित्तविनाशनम् ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ६४ अध्यायः ॥) अश्वतरः । (गौश्चक्षुरेव कर्णो यस्य ।) सर्पभेदः । (गोरिव कर्णौ यस्य ।) गणदेवताविशेषः । इति मेदिनी । णे । ४६ ॥ तीर्थविशेषः । यथा, भागवते । “ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्त्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटेः ॥” (पीठस्थानम् । यथा, देवीभागवते । ७ । ३० । ६० । “केदारपीठे सम्प्रोक्ता देवीसन्मार्गदायिनी । मन्दा हिमवतः पृष्ठे गोकर्णे भद्रकर्णिका ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-353-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोकर्ण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें