🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:39:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

एण
eṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत (2.5.11) कृष्णसार · रुरु · न्यंकु · रंकु · साँभर · रौहिष · गोकर्ण · चीतल · ऋश्य · रोहित · चमर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ एणी]
१. हिरण की एक जाति जिसके पैर छोटे और आँखें बड़ी होती हैं । यह काले रंग का होता है । कस्तूरीमृग । यौ॰—एणतिलक; एणभृत्, एणलांछन=चंद्रमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एण अस्, ई, m. f. a species of deer or antelope (described as being of a black colour with beautiful eyes and short legs), AV. v, 14, 11; VS. xxiv, 36; Mn. iii, 269; MBh. &c.
एण m. (in astron.) Capricorn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (231,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एणः, एकणः 1 A kind of black antelope; the several kinds of deer are given in this verse: --अनृचो माणवो ज्ञेय एणः कृष्णमृगः स्मृतः । रुरुर्गौरमुखः प्रोक्तः शंबरः शोण उच्यते ॥. --2 (In astr.) Capricorn. --Comp. --अजिनं deerskin. --तिलकः, --भृत् the moon; so ˚अंकः, ˚लांछनः &c. --ट्टश् a. one having eyes like those of a deer. (--m.) Capricorn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0356-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एण पुंस्त्री इ--ण तस्य नत्त्वम् । कष्णवर्णे मृगे । स्त्रियाम् ङीप् “यस्य स्तनप्रणयिभिर्मुहुरेणशावैः” रघुः । “अष्टा- [] वेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु” मनुः । तस्य कृष्णत्व- मुक्तम् छन्दोग० “अनृचोमाणवोज्ञेय एणः कृष्णमृगः स्मृतः । रुरुर्गौरमुखः प्रोक्तः शंवरः शोण उच्यते” । “तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानुह्यमानम्” भाग० ५, ८, ८ “एणकुणकं मृगशावकम्” श्रीधरः । एगया क्रीतम् “एण्या ढञ् पा० ढञ् । ऐणेय एणीक्रीते त्रि० । एणेन क्रीत- मित्यत्राणेव । ऐण तत्क्रीते त्रि० । स्वार्थे कन् । एणक तत्रैव शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1535-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एणः, पुं स्त्री, (एति द्रतं गच्छतीति । इ + बाहुल- कात् णः ।) हरिणः । इति राजनिर्घण्टः ॥ मृग- विशेषः । इत्यमरः ॥ अस्य मांसगुणाः । कषा- यत्वम् । मधुरत्वम् पित्तरक्तकफज्वरनाशित्वम् । संग्राहित्वम् । रोचनत्वम् । हृद्यत्वम् । बलकारि- [] त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा मनुः ३ । २६९ । “अष्टावेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु” ॥ अस्य लक्षणं यथा ॥ “एणः कृष्णः प्रकीर्त्तितः” । इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे २ भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-298-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "एण" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें