🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चमर
camara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत (2.5.11) कृष्णसार · रुरु · न्यंकु · रंकु · साँभर · रौहिष · गोकर्ण · चीतल · एण · ऋश्य · रोहित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चमर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ चमरा]
१. सुरा गाय ।
२. सुरा गाय की पूँछ का बना चँवर । चामर ।
३. एक दैत्य का नाम ।
चमर २ वि॰ [हिं॰ चमार] चमार से संबंधित । तुच्छ । हीन । विशेष—यह यौगिक शब्दों का पूर्व पद होता है । जैसे, चमरपन, चमरटोला आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चमर m. a kind of ox called the Yak (Bos grunniens), MBh.; R. &c.
चमर m. n. the bushy tail of the Yak (employed as chowrie or long brush for whisking off insects, flies, &c. ; one of the insignia of royalty; cf. चाम्˚), MBh. ii, xii; Bhartṛ.; Kathās. lix, 42
a particular high number, Buddh.
चमर m. N. of a Daitya, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (388,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चमरः [चम्-अरच् Uṇ. 3. 31] A kind of deer. --रः, --रं A chowrie most usually made of the tail of Camara. --री 1 A shoot, sprout (मंजरी). --2 The female Camara; यस्याथर्युक्तं गिरिराजशब्दं कुर्वंति बालव्यजनैश्चप्तर्यः Ku. 1. 13, 48; Śi. 4. 60; Me. 53. --Comp. --पुच्छं the tail of a Camara used as a fan. --(च्छः) a squirrel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0485-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चमर पुंस्त्री चम--अरच् । १ महिषाकृतौ मृगभेदे, यस्य पु- च्छेन चामराख्यं व्यजनं भवति, स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “कुर्व्वन्ति बालव्यजनैश्चमर्य्यः” “बालप्रियत्व शिथिलं चमर्य्यः” कुमा० । “स्फुरति चानुवनं चमरीचयः” माघः । २ दैत्यभेदे पु० । ३ चमरबालजाते चामरे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2895,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चमरं, क्ली, (चमरस्येदम् । चमर + अण् । अत्र न वृद्धिः ।) चामरम् । इति मेदिनी । रे, १५२ ॥
चमरः, पुं, (चमति भक्षयतीति । चम + “अर्त्ति- कमिभ्रमिचमीति ।” उणां । ३ । १३२ । इति अरच् ।) चमरगौः । तत्पर्य्यायः । व्यजनी २ वन्यः ३ धेनुगः ४ वालधिप्रियः ५ । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, हेः रामायणे । २९ । ३ । “चमराः सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-433-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चमर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें