🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:38:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रोहित
rohita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मछलियों के भेद (1.10.19) मद्गुर · शाल · राजीव · शकुल · तिमि
वही सीधा (बिना वक्रता के) हो तो 'रोहित' कहलाता है (1.3.12)
लाल रंग के नाम (1.5.16) लोहित · रक्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोहित १ वि॰ [सं॰] लाल रंग का । रक्तवर्ण । लोहित ।
रोहित २ संज्ञा पुं॰
१. लाल रंग ।
२. रोहु मछली ।
३. एक प्रकार का मृग ।
४. रोहितक नाम का पेड़ ।
५. इंद्रधनुष ।
६. कुसुम का फुल । बरे का फुल ।
७. केसर ।
८. रक्त । लहु । खून ।
९. वाल्मीकि रामायण के अनुसार गंधर्बों की ए क जाति ।
१०. लोमड़ी (को॰) ।
११. लाल रंग का घोड़ा (को॰) ।
१२. राजा हरिश्चंद्र के पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोहित mf(आ or इणी, q.v.)n. (cf. लोहित) red, reddish, RV. &c. &c.
रोहित m. a red or chestnut horse, RV.; TS.; Br. (applied to the Sun, AV. xiii, 1 &c., and therefore in pl. N. of these hymns)
a kind of deer, VarBṛS.; Uttarar.; Suśr.
a kind of fish, Cyprinus Rohitaka, Mn.; MBh. &c.
a kind of tree, Andersonia Rohitaka, Suśr.
a sort of ornament made of precious stones, L.
रोहित m. a partic. form of rainbow (cf. n.), VarBṛS.
रोहित m. N. of a son of Hari-ścandra, AitBr.; BhP.
of a Manu, Hariv.
of a son of Kṛṣṇa, ib. (v.l. रौहित)
of a son of Vapuṣ-mat (king of Śālmala), MārkP.
of a river, Buddh.
रोहित m. pl. N. of a class of Gandharvas, R.
of a class of gods under the 12th Manu, MārkP.
रोहित n. a kind of metre, AitBr.
a kind of rainbow appearing in a straight form, Indra's bow unbent and invisible to mortals, VarBṛS.; L. (cf. रोहितेन्द्र-धनुस्)
blood, L.
saffron, L.
N. of the Varṣa ruled by Rohita (son of Vapuṣ-mat), VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (890,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोहित a. (रोहिता or रोहिणी f.) Red, red-coloured. --तः 1 Red colour. --2 A fox. --3 A kind of deer. --4 A red horse. --5 N. of Hariśchandra's son. --6 A kind of fish. [] --तं 1 Blood. --2 Saffron. --3 A straight rainbow. --Comp. --अश्वः fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0919-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोहित पु० रुह--इति । १ सूर्य्ये मेदि० २ वर्णभेदे च ३ मत्स्य भेदे पु० उज्ज्वल० । ४ लताभेदे ५ मृग्याञ्च स्त्री ङीप् मेदि० ।
रोहित न० रुह इतच् । १ रुधिरे २ कुङ्कुमे ३ ऋजौ इन्द्रचापे [] मेदि० । ४ रोहितकवृक्षे पु० स्वनामख्याते ५ मत्स्यभेदे पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् मेदि० । “रक्तोदरो रक्तमुखो रक्ताक्षो रक्तपक्षतिः । कृशपक्षो झसश्रेष्ठो रोहितः कथितो बुधैः । रोहितः सर्वमत्स्यानां वरो वृष्योऽर्द्दि- तार्त्तिजित् । कषायानुरसः स्वादुर्वातघ्नो नातिपित्त० कृत् । ऊर्द्ध्वजत्रुगतान् रोगान् हन्याद्रोहितमुण्डकम्” भावप्र० । ६ रक्तवर्णे पु० ७ तद्वति त्रि० अमरः । स्त्रियां ङीष् तस्य नत्वे णत्वम् । ८ अग्निवाहने मृगभेदे निध- ण्टुः । स्वार्थे क । रोहितक उक्तार्थे ९ वृक्षभेदे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4816,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोहितं, क्ली, (रुह + “रुहे रश्च लो वा ।” उणा० ३ । ९४ । इति इतन् ।) कुङ्कुमम् । रक्तम् । ऋजुशक्रशरासनम् । इति मेदिनी । ते, १४५ ॥ (यथा, मनुः । १ । ३८ । “विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च । उल्कानिर्घातकेतुंश्च ज्योतींष्युच्चावचानि च ॥”)
रोहितः, पुं, (रोहतीति । रुह + “रुहे रश्च लो वा ।” उणा० ३ । ९४ । इति इतन् ।) मीन- विशेषः । (यथाह कश्चित् । “ईलीशो जितपियूषो वाचा वाचामगोचरः । रोहितो नो हितः प्रोक्तो मद्गुरो मद्गुरोः प्रियः ॥”) रोहितमत्स्यस्य लक्षणं गुणाश्च यथा, -- [] “कृष्णः शल्की श्वेतकुक्षिस्तु मत्स्यो यः श्रेष्ठोऽसौ लोहितो वृत्तवक्त्रः । कोष्णं बल्यं रोहितस्यापि मांसं वातं हन्ति स्निग्धमृध्नाति वीर्य्यम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “रक्तोदरो रक्तमुखो रक्ताक्षो रक्तपक्षतिः । कृशपक्षो झसश्रेष्ठो रोहितः कथितो बुधैः ॥ रोहितः सर्व्वमत्स्यानां वरो वृष्योऽर्द्दितार्त्तिजित् । कषायानुरसः स्वादुर्व्वातघ्नो नातिपित्तकृत् ॥ ऊर्द्ध्वजत्रुगतान् रोगान् हन्याद्रोहितमुण्डकम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (तथाच । “वातघ्नो नहि पित्तकृद्बलकरः स्याद्रोहितः सर्व्वदा ॥” इति हारीते प्रथमस्थाने एकादशेऽध्याये ॥ “शैवलाहारभोजित्वात् स्वप्नस्य च विवर्ज्जनात् । रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः ॥” इति चरके सूत्रस्थाने सप्तविंशेऽध्याये ॥ “कषायानुरसस्तेषां शष्पशैवालभोजनः । रोहितो मारुतहरो नात्यर्थं पित्तकोपणः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये ॥ स्वनामख्यातो हरिश्चन्द्रश्च नृपतेः पुत्त्रः । यथा देवीभागवते । ७ । १५ । १५ ॥ “राजा पुत्त्रमुखं दृष्ट्वा सुखमाप महत्तरम् । नामास्य रोहितश्चेति चकार विधिपूर्व्वकम् ॥” अस्य विवरणन्तु तश्रैव द्रष्टव्यम् ॥) मृगभेदः । रोहितकवृक्षः । इति मेदिनी । ते, १४६ ॥ (रोहीतोऽपि पाठः । रोहीतकशब्ददर्शनात् ॥ यथा, सुश्रुते । ६ । १७ । “पलाशरोहीतमधूकजा रसाः क्षौद्रेण युक्ता मदिराग्रमिश्रिताः ॥” अग्निघोटकः । इति निघण्टुः । १ । १५ ॥ “रोहन्ति आरोहन्ति रथं वहन्त्यादिवमिति रोहितः ।” इति तत्र देवराजयज्वा ॥ यथा, ऋग्वेदे । १ । ९४ । १० । “यदयुक्था अरुषा रोहिता रथे ॥” “रोहिता लोहितवर्णौ रोहित इत्यग्नेरश्वस्याख्या रोहितोऽग्नेरितिदर्शनात् रोहितेनत्वाग्निर्द्देवतां गमयत्वितिमन्त्रवर्णाच्च ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) रक्तवर्णः । रक्तवर्णविशिष्टे, त्रि । इत्यमरः ॥ (यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १६ । १९ । “नमो रोहिताय स्थपतये वृक्षाणां पतये नमो नमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-191-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रोहित" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें