🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:13:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लोहित
lohita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लाल रंग के नाम (1.5.16) रोहित · रक्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोहित १ वि॰ [सं॰] रक्त । लाल । उ॰— दिवस का अवसान समीप था, गगन था कुछ लोहित हो चला ।—प्रिय॰, पृ॰ १ ।
लोहित २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मंगल ग्रह । उ॰— प्रति मंदिर कलमनि पर भ्राजहिं मनि गन दुति अपनी ।मानहुँ प्रगटि विपुल लोहित पुर पठइ दिए अवनी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. लाल रंग (को॰) ।
३. साँप ।
४. एक प्रकार का मृग ।
५. ब्रह्मपुत्र नद का एक नाम (को॰) ।
६. एक प्रकार का धान (को॰) ।
७. आँख का एक विशेष रोग (को॰) ।
८. एक रत्न । लाल ।
९. ताँवा (को॰) ।
१०. खून । रक्त (को॰) ।
११. केसर (को॰) ।
१२. युद्ध (को॰) ।
१३. लाल चंदन (को॰) ।
१४. एक समुद्र (को॰) ।
१५. रोहू मछली (को॰) ।
१६. अपूर्ण या हीन इंद्रधनु (को॰) ।
लोहित शतपत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] लाल कमल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लोहित mf(आ or लोहिनी)n. (cf. रोहित) red, red-coloured, reddish, AV. &c. &c.
made of copper, copper, metal, AV.; Kauś.
लोहित m. red (the colour), redness, L.
a partic. disease of the eyelids, ŚārṅgS.
a kind of precious stone, Pañcat.
a species of rice, Bhpr.
a sort of bean or lentil, L.
Dioscorea Purpurea, L.
Cyprinus Rohita, L.
a sort of deer, L.
a snake, serpent, L.
the planet Mars, VarBṛS.
N. of a serpent-demon, MBh.
of a man (pl. his descendants), Pravar.; Hariv. (cf. Pāṇ. iv, 1, 18)
of a country, MBh.
of a river (the Brahma-putra), ib.
of a sea, ib.; R.
of a lake, Hariv.
(pl.) of a class of gods under the 12th Manu, VP.
लोहित n. any red substance, ŚBr.; ChUp.
लोहित n. (also m. g. अर्धर्चादि; ifc. f(आ). ), blood, VS. &c. &c. (˚तं √ कृ, to shed blood)
लोहित n. ruby, L.
red sanders, L.
a kind of sandal-wood, L.
a kind of Agallochum, L.
an imperfect form of rainbow, L.
a battle, fight, L.
2. लोहित Nom. P. ˚तति, to be or become red, Vop.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (909,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोहित a. (लोहिता or लोहिनी f.) [रुह्-इतच् रस्य लः Tv.] 1 Red, redcoloured; स्रस्तांसावतिमात्रलोहिततलौ बाहू घटोत्क्षेपणात् Ś. 1. 30; Ku. 3. 29; मुहुश्चलत्पल्लवलोहिनीभिरुच्चैःशिखाभिः शिखिनोवलीढाः Ki. 16. 53. --2 Copper, made of copper. --तः 1 The red colour. --2 The planet Mars. --3 A serpent. --4 A kind of deer. --5 N. of the river Brahmaputra. --6 A kind of rice. --ता N. of one of the seven tongues of fire. --तं 1 Copper. --2 Blood; Ms. 8. 284. --3 Saffron. --4 Battle. --5 Red sanders. --6 A kind of sandal. --7 An imperfect form of a rainbow. --8 A kind of agallochum. --Comp. --अक्षः {1} a red die. {2} a kind of snake. {3} the (Indian) cuckoo. {4} an [] epithet of Viṣṇu. --(क्षं) {1} the armpit, thigh-joint; hip. --अंगः {1} the कांपिल्ल tree. {2} the planet Mars. --अयस् n. copper. --अर्मन् n. a red swelling in the whites of the eyes. --अशोकः a variety of Aśoka (having red flowers). --अश्वः fire. --आननः an ichneumon. --आर्द्र a. dripping with blood. --ईक्षण a. redeyed. --उद a. having red or bloodred water. --कल्माष a. red-spotted. --कृष्ण a. dark-red. --क्षयः loss of blood. --ग्रीवः an epithet of Agni. --चंदनं saffron. --पुष्पकः the granate tree. --मृत्तिका red chalk. --शतपत्रं a red lotus-flower. --शवल a. dappled with red.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0936-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोहित न० रुह इतच् रस्य लः । १ कुङ्कुमे २ रक्तचन्दन ३ रक्तगोशीर्षकभेदे मेदि० । ४ पत्तङ्गे ५ हरिचन्दने शब्दच० । ६ तृणकुङ्कुमे ७ रुधिरे च राजनि० ८ युद्धे हेमच० । ९ नदभेदे १० मर्दने ११ रक्तवर्णे च पु० मेदि० । १२ रक्ततायुत त्रि० । १३ मृगभेदे १४ रोहितमत्स्ये १५ सर्पे १६ देवभेदे भरतः । १७ मसूरे शब्दच० १८ रक्तालौ १९ रक्तशालौ राजनि० । २० वनभेदे २१ सरोवरभेदे ब्रह्मपुत्रशब्दे दृश्यम् । सर्वत्र जातौ स्त्रियां ङीष् । वर्णे तु स्त्रीत्वे ङीप् तस्य नः । लोहिनी लाहितवर्णयुतस्त्रियाम् । रुह--इनन् रस्य लः । रोहणकर्त्तरि स्त्रियां टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4835,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोहितं, क्ली, (रुह्यते इति । रुह + “रुहे- रश्च लो वा ।” उणा० ३ । ९४ । इति इतन् रस्य लत्वञ्च ।) रक्तगोशीर्षम् । कुङ्कु- मम् । रक्तचन्दनम् । इति मेदिनी । ते, १४७ ॥ पत्तङ्गम् । हरिचन्दनम् । तृणकुङ्कुमम् । रुधि- रम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, मनुः ॥ ४ । ५६ । “नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् । अमेध्यलिप्तमन्यद्बा लोहितं वा विषाणि षा ॥”) युद्धम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (सरोवरविशेषः । इति मात्स्ये । १२० । १२ ॥ माणिक्यम् । तत्- पर्य्यायो यथा, -- “माणिक्यं पद्मरागः स्याच्छोणरत्नञ्च लोहि- तम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
लोहितः, पुं, (रुह + इतन् । रस्य लः ।) नद- विशेषः । (सागरविशेषश्च । यथा, रामायणे । ४ । ४० । ३९ । “ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम् । गत्वा प्रेक्षत ताञ्चैव बृहतीं कूटशाल्म- लीम् ॥”) भौमः । (यथा, बृहत्संहितायाम् । ६ । ८ । “मध्येन यदि मघानां गतागतं लोहितः करोति ततः । पाण्ड्यो नृपो विनश्यति शस्त्रोद्योगाद्भयम- वृष्टिः ॥”) रक्तवर्णः । इति मेदिनी । ते, १४८ ॥ रोहित- मत्स्यः । मृगविशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥ सर्पः । (यथा, महाभारते । २ । ९ । ८ । “वासुकिस्तक्षकश्चैव नागश्चैरावणस्तथा । कृष्णश्च लोहितश्चैव पद्मश्चित्रश्च वीर्य्यवान् ॥”) सुरान्तरः । इति धरणिः ॥ मसूरः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ रक्तालुः । रक्तशालिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, सुशुते । १ । ४६ । “षष्टिका यवगोधूमा लोहिता ये च शालयः । मुद्गाढकी मसूराश्च धान्येषु प्रवराः स्मृताः ॥”) बलभेदः । इति हेमचन्द्रः ॥ (पर्व्वतविशेषः । इति मात्स्ये । १२० । ११ ॥ कुशद्वीपस्थवर्ष- विशेषः । इति तत्रैव । १२१ । ६५ ॥)
लोहितः, त्रि, रक्तवर्णयुक्तः । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ५ । ६ । “लोहितान् वृक्षनिर्यासान् व्रश्चनप्रभवांस्तथा । शेलुं गव्यञ्च पेयूषं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-237-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लोहित" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें