🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:01:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षतज
kṣataja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षतज १ वि॰ [सं॰]
१. क्षत से उत्पन्न । जैसे—क्षतज शोथ, क्षतज विद्रधि ।
२. लाल । सुर्ख । उ॰—क्षतज नयन उर बाहु विशाला । हिमगिरि निभ तनु कछु इक लाल ।—तुलसी (शब्द॰) ।
क्षतज २ संज्ञा पुं॰
१. रक्त । रुधिर । खून ।
२. मवाद । पीब ।
३. एक प्रकार की खाँसी जो क्षत रोग में होती है । इसमें खखार के साथ रुधिर निकलता है और शरीर के जोड़ों में पीड़ा होती है ।
४. सात प्रकार की प्यास में से एक, जो शरीर में शस्त्रों का घाव लगने या बहुत अधिक रक्त निकल जाने के कारण लगती है । यह प्यास शरीर पर गीला कपड़ा लपेटने से बुझती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षत—ज mfn. produced by a wound or injury (e.g. कास, a kind of cough; also विसर्प, Bhpr. vi), Suśr.
क्षत—ज n. blood, MBh. ii, 403; R.; Suśr.; Ragh. vii, 40
pus, matter, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (325,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षतज न० क्षतात् जायते जन--ड । १ रुधिरे “अमरः स च्छिन्नमलः क्षतजेन रेणुः” रघुः “क्षतजकणवर्षबभ्रुणा च भ्रमता” काद० २ पूये हेम० । ३ क्षतजातमात्रे त्रि० । सुश्रु- तोक्ते ४ कामभेदे कासशब्दे तद्विस्तार उक्तप्रायोऽपि स्पष्टार्थं सुश्रुतवाक्यमत्रोदाह्रियते यथा “उक्ता ये हेतवो नॄणां रोगयोः श्वासहिक्कयोः । कास- स्यापि च विज्ञेयास्त एवोत्पत्तिहेतवः । धूमोपघाताद्र- जसस्तथेव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च । विमार्गगत्वादपि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथेव । प्राणोह्युदानानु- गतः प्रदुष्टः संभिन्नकांस्यस्वनतुल्यकोषः । निरेति वक्त्रा- त्सहसा सदोषः कासः स विद्वद्भिरुदाहृतस्तु । स वात- पित्तप्रभवः कफाच्च क्षतात्तथान्यः क्षयजोऽपरश्च । पञ्च- प्रकारः कथितोभिषग्भिर्विवर्द्धितो यक्षविकारकृत् स्यात् । भविष्यतस्तस्य तु कण्ठकण्डूर्भोज्योपरोधो गलतालुलेपः । स्वशब्दवैषम्यमरोचकोऽग्निसादश्च लिङ्गानि भवन्त्यमूनि । [] हृच्छङ्खमूर्द्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः । प्रसक्तवेगश्च समीरणेन कासेत्तु शुष्कं स्वरभेदयुक्तः । उरोविदाहज्वरवक्त्रशेषंरभ्यर्द्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्त्तः । पित्तेन पीतानि वमेत्कटूनि कासेत्स पाण्डुः परिद- ह्यमानः । विलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुगार्त्तः कफपूर्णदेहः । अभक्तनगगौरवसादयुक्तः कासेद्भृशं सा- न्द्रकफः कफेन । वक्षोऽतिमात्रं विहतञ्च यस्य व्याया- मभाराध्ययनाभिघातैः । विश्लिष्टवक्षाः स नरः सरक्तं ष्ठी- वत्यभीक्ष्णं क्षतजःस उक्तः । अतिव्यवायभाराध्बयुक्ता- श्वगजविग्रहैः । रूक्षस्योरः क्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमाव- हेत् । स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् । कण्ठेन रुजतात्यर्थं विभिन्नेनैव चोरसा । सूचीभिरिव नीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना । दुःखस्पर्शेन शूलेन मेद- पीडाभित पिना । पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्य्यपीडितः । पारावतैवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2357-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षतजं, क्ली, (क्षतात् व्रणात् जायते उत्पद्यते इति । जन् डः ।) रक्तम् । इत्यमरः । २ । ६ । ६४ ॥ (यथा, रघौ । ७ । ४३ । “स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणु- स्तस्योपरिष्टात् पवनावधूतः” ॥) पूयम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-225-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षतज" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें