🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:00:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षतज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षतज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षतज

अर्थ: रूधिर

संस्कृत: रक्तम् · पर्याय: रुधिर, असृज्, लोहित, अस्र, रक्त

व्युत्पत्ति: क्षत-जम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षतज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. क्षतज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षतज (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षतजम्क्षतजेक्षतजानि
द्वितीयाक्षतजम्क्षतजेक्षतजानि
तृतीयाक्षतजेनक्षतजाभ्याम्क्षतजैः
चतुर्थीक्षतजायक्षतजाभ्याम्क्षतजेभ्यः
पञ्चमीक्षतजात् / क्षतजाद्क्षतजाभ्याम्क्षतजेभ्यः
षष्ठीक्षतजस्यक्षतजयोःक्षतजानाम्
सप्तमीक्षतजेक्षतजयोःक्षतजेषु
सम्बोधनहे क्षतजहे क्षतजेहे क्षतजानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षतज
क्षतज
kṣataja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षतज १ वि॰ [सं॰]
१. क्षत से उत्पन्न । जैसे—क्षतज शोथ, क्षतज विद्रधि ।
२. लाल । सुर्ख । उ॰—क्षतज नयन उर बाहु विशाला । हिमगिरि निभ तनु कछु इक लाल ।—तुलसी (शब्द॰) ।
क्षतज २ संज्ञा पुं॰
१. रक्त । रुधिर । खून ।
२. मवाद । पीब ।
३. एक प्रकार की खाँसी जो क्षत रोग में होती है । इसमें खखार के साथ रुधिर निकलता है और शरीर के जोड़ों में पीड़ा होती है ।
४. सात प्रकार की प्यास में से एक, जो शरीर में शस्त्रों का घाव लगने या बहुत अधिक रक्त निकल जाने के कारण लगती है । यह प्यास शरीर पर गीला कपड़ा लपेटने से बुझती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षत—ज mfn. produced by a wound or injury (e.g. कास, a kind of cough; also विसर्प, Bhpr. vi), Suśr.
क्षत—ज n. blood, MBh. ii, 403; R.; Suśr.; Ragh. vii, 40
pus, matter, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (325,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षतज न० क्षतात् जायते जन--ड । १ रुधिरे “अमरः स च्छिन्नमलः क्षतजेन रेणुः” रघुः “क्षतजकणवर्षबभ्रुणा च भ्रमता” काद० २ पूये हेम० । ३ क्षतजातमात्रे त्रि० । सुश्रु- तोक्ते ४ कामभेदे कासशब्दे तद्विस्तार उक्तप्रायोऽपि स्पष्टार्थं सुश्रुतवाक्यमत्रोदाह्रियते यथा “उक्ता ये हेतवो नॄणां रोगयोः श्वासहिक्कयोः । कास- स्यापि च विज्ञेयास्त एवोत्पत्तिहेतवः । धूमोपघाताद्र- जसस्तथेव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च । विमार्गगत्वादपि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथेव । प्राणोह्युदानानु- गतः प्रदुष्टः संभिन्नकांस्यस्वनतुल्यकोषः । निरेति वक्त्रा- त्सहसा सदोषः कासः स विद्वद्भिरुदाहृतस्तु । स वात- पित्तप्रभवः कफाच्च क्षतात्तथान्यः क्षयजोऽपरश्च । पञ्च- प्रकारः कथितोभिषग्भिर्विवर्द्धितो यक्षविकारकृत् स्यात् । भविष्यतस्तस्य तु कण्ठकण्डूर्भोज्योपरोधो गलतालुलेपः । स्वशब्दवैषम्यमरोचकोऽग्निसादश्च लिङ्गानि भवन्त्यमूनि । [] हृच्छङ्खमूर्द्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः । प्रसक्तवेगश्च समीरणेन कासेत्तु शुष्कं स्वरभेदयुक्तः । उरोविदाहज्वरवक्त्रशेषंरभ्यर्द्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्त्तः । पित्तेन पीतानि वमेत्कटूनि कासेत्स पाण्डुः परिद- ह्यमानः । विलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुगार्त्तः कफपूर्णदेहः । अभक्तनगगौरवसादयुक्तः कासेद्भृशं सा- न्द्रकफः कफेन । वक्षोऽतिमात्रं विहतञ्च यस्य व्याया- मभाराध्ययनाभिघातैः । विश्लिष्टवक्षाः स नरः सरक्तं ष्ठी- वत्यभीक्ष्णं क्षतजःस उक्तः । अतिव्यवायभाराध्बयुक्ता- श्वगजविग्रहैः । रूक्षस्योरः क्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमाव- हेत् । स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् । कण्ठेन रुजतात्यर्थं विभिन्नेनैव चोरसा । सूचीभिरिव नीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना । दुःखस्पर्शेन शूलेन मेद- पीडाभित पिना । पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्य्यपीडितः । पारावतैवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2357-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षतजं, क्ली, (क्षतात् व्रणात् जायते उत्पद्यते इति । जन् डः ।) रक्तम् । इत्यमरः । २ । ६ । ६४ ॥ (यथा, रघौ । ७ । ४३ । “स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणु- स्तस्योपरिष्टात् पवनावधूतः” ॥) पूयम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-225-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षतज" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षतजक्षतज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षतज 📚 ➤ रूधिर
संस्कृत: रक्तम् · पर्याय: रुधिर, असृज्, लोहित, अस्र, रक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षतज 📚क्षत से उत्पन्न । जैसे—क्षतज शोथ, क्षतज विद्रधि🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्षतज
रक्त (२.६.६४) — रुधिर, असृज्, लोहित, अस्र, रक्त, शोणित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें