🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:54:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रोहित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रोहित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रोहित

अर्थ: लाल, लालरंग का

संस्कृत: ऋजु इन्द्रधनुस् · पर्याय: लोहित, रक्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रोहित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुह् + णिच्+णिच्+क्त
  2. रोहित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुह् + णिच्+णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रोहित (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारोहितम्रोहितेरोहितानि
द्वितीयारोहितम्रोहितेरोहितानि
तृतीयारोहितेनरोहिताभ्याम्रोहितैः
चतुर्थीरोहितायरोहिताभ्याम्रोहितेभ्यः
पञ्चमीरोहितात् / रोहिताद्रोहिताभ्याम्रोहितेभ्यः
षष्ठीरोहितस्यरोहितयोःरोहितानाम्
सप्तमीरोहितेरोहितयोःरोहितेषु
सम्बोधनहे रोहितहे रोहितेहे रोहितानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रुह् (भ्वादिगण) · अर्थ: बीज से उत्पन्न होना, बीज का उगाना, जन्म होना, जन्मा लेना (बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरोहतिरोहतःरोहन्ति
मध्यमरोहसिरोहथःरोहथ
उत्तमरोहामिरोहावःरोहामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रोहति · लिट्: रुरोह · लुट्: रोढा · लृट्: रोक्ष्यति · लोट्: रोहतात् · लङ्: अरोहत् · विधिलिङ्: रोहेत् · आशीर्लिङ्: रुह्यात् · लुङ्: अरुक्षत् · लृङ्: अरोक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोहण · ण्वुल्: रोहकः · तृच्: रोढा · ण्यत्: रोह्यः · तव्य: रोढव्यः · अनीयर्: रोहणीयः · क्त: रूढः · क्तवतु: रूढवान् · शतृ: रोहन् · स्य-शतृ: रोक्ष्यन् · क्त्वा: रूढ्वा · ल्यप्: प्ररुह्य · तुमुन्: रोढुम् · णमुल्: रोहम् · घञ्: रोहः · क्तिन्: रूढि · क्वसु: रुरुह्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रोहित
रोहित
rohita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मछलियों के भेद (1.10.19) मद्गुर · शाल · राजीव · शकुल · तिमि
वही सीधा (बिना वक्रता के) हो तो 'रोहित' कहलाता है (1.3.12)
लाल रंग के नाम (1.5.16) लोहित · रक्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोहित १ वि॰ [सं॰] लाल रंग का । रक्तवर्ण । लोहित ।
रोहित २ संज्ञा पुं॰
१. लाल रंग ।
२. रोहु मछली ।
३. एक प्रकार का मृग ।
४. रोहितक नाम का पेड़ ।
५. इंद्रधनुष ।
६. कुसुम का फुल । बरे का फुल ।
७. केसर ।
८. रक्त । लहु । खून ।
९. वाल्मीकि रामायण के अनुसार गंधर्बों की ए क जाति ।
१०. लोमड़ी (को॰) ।
११. लाल रंग का घोड़ा (को॰) ।
१२. राजा हरिश्चंद्र के पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोहित mf(आ or इणी, q.v.)n. (cf. लोहित) red, reddish, RV. &c. &c.
रोहित m. a red or chestnut horse, RV.; TS.; Br. (applied to the Sun, AV. xiii, 1 &c., and therefore in pl. N. of these hymns)
a kind of deer, VarBṛS.; Uttarar.; Suśr.
a kind of fish, Cyprinus Rohitaka, Mn.; MBh. &c.
a kind of tree, Andersonia Rohitaka, Suśr.
a sort of ornament made of precious stones, L.
रोहित m. a partic. form of rainbow (cf. n.), VarBṛS.
रोहित m. N. of a son of Hari-ścandra, AitBr.; BhP.
of a Manu, Hariv.
of a son of Kṛṣṇa, ib. (v.l. रौहित)
of a son of Vapuṣ-mat (king of Śālmala), MārkP.
of a river, Buddh.
रोहित m. pl. N. of a class of Gandharvas, R.
of a class of gods under the 12th Manu, MārkP.
रोहित n. a kind of metre, AitBr.
a kind of rainbow appearing in a straight form, Indra's bow unbent and invisible to mortals, VarBṛS.; L. (cf. रोहितेन्द्र-धनुस्)
blood, L.
saffron, L.
N. of the Varṣa ruled by Rohita (son of Vapuṣ-mat), VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (890,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोहित a. (रोहिता or रोहिणी f.) Red, red-coloured. --तः 1 Red colour. --2 A fox. --3 A kind of deer. --4 A red horse. --5 N. of Hariśchandra's son. --6 A kind of fish. [] --तं 1 Blood. --2 Saffron. --3 A straight rainbow. --Comp. --अश्वः fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0919-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोहित पु० रुह--इति । १ सूर्य्ये मेदि० २ वर्णभेदे च ३ मत्स्य भेदे पु० उज्ज्वल० । ४ लताभेदे ५ मृग्याञ्च स्त्री ङीप् मेदि० ।
रोहित न० रुह इतच् । १ रुधिरे २ कुङ्कुमे ३ ऋजौ इन्द्रचापे [] मेदि० । ४ रोहितकवृक्षे पु० स्वनामख्याते ५ मत्स्यभेदे पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् मेदि० । “रक्तोदरो रक्तमुखो रक्ताक्षो रक्तपक्षतिः । कृशपक्षो झसश्रेष्ठो रोहितः कथितो बुधैः । रोहितः सर्वमत्स्यानां वरो वृष्योऽर्द्दि- तार्त्तिजित् । कषायानुरसः स्वादुर्वातघ्नो नातिपित्त० कृत् । ऊर्द्ध्वजत्रुगतान् रोगान् हन्याद्रोहितमुण्डकम्” भावप्र० । ६ रक्तवर्णे पु० ७ तद्वति त्रि० अमरः । स्त्रियां ङीष् तस्य नत्वे णत्वम् । ८ अग्निवाहने मृगभेदे निध- ण्टुः । स्वार्थे क । रोहितक उक्तार्थे ९ वृक्षभेदे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4816,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोहितं, क्ली, (रुह + “रुहे रश्च लो वा ।” उणा० ३ । ९४ । इति इतन् ।) कुङ्कुमम् । रक्तम् । ऋजुशक्रशरासनम् । इति मेदिनी । ते, १४५ ॥ (यथा, मनुः । १ । ३८ । “विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च । उल्कानिर्घातकेतुंश्च ज्योतींष्युच्चावचानि च ॥”)
रोहितः, पुं, (रोहतीति । रुह + “रुहे रश्च लो वा ।” उणा० ३ । ९४ । इति इतन् ।) मीन- विशेषः । (यथाह कश्चित् । “ईलीशो जितपियूषो वाचा वाचामगोचरः । रोहितो नो हितः प्रोक्तो मद्गुरो मद्गुरोः प्रियः ॥”) रोहितमत्स्यस्य लक्षणं गुणाश्च यथा, -- [] “कृष्णः शल्की श्वेतकुक्षिस्तु मत्स्यो यः श्रेष्ठोऽसौ लोहितो वृत्तवक्त्रः । कोष्णं बल्यं रोहितस्यापि मांसं वातं हन्ति स्निग्धमृध्नाति वीर्य्यम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “रक्तोदरो रक्तमुखो रक्ताक्षो रक्तपक्षतिः । कृशपक्षो झसश्रेष्ठो रोहितः कथितो बुधैः ॥ रोहितः सर्व्वमत्स्यानां वरो वृष्योऽर्द्दितार्त्तिजित् । कषायानुरसः स्वादुर्व्वातघ्नो नातिपित्तकृत् ॥ ऊर्द्ध्वजत्रुगतान् रोगान् हन्याद्रोहितमुण्डकम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (तथाच । “वातघ्नो नहि पित्तकृद्बलकरः स्याद्रोहितः सर्व्वदा ॥” इति हारीते प्रथमस्थाने एकादशेऽध्याये ॥ “शैवलाहारभोजित्वात् स्वप्नस्य च विवर्ज्जनात् । रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः ॥” इति चरके सूत्रस्थाने सप्तविंशेऽध्याये ॥ “कषायानुरसस्तेषां शष्पशैवालभोजनः । रोहितो मारुतहरो नात्यर्थं पित्तकोपणः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये ॥ स्वनामख्यातो हरिश्चन्द्रश्च नृपतेः पुत्त्रः । यथा देवीभागवते । ७ । १५ । १५ ॥ “राजा पुत्त्रमुखं दृष्ट्वा सुखमाप महत्तरम् । नामास्य रोहितश्चेति चकार विधिपूर्व्वकम् ॥” अस्य विवरणन्तु तश्रैव द्रष्टव्यम् ॥) मृगभेदः । रोहितकवृक्षः । इति मेदिनी । ते, १४६ ॥ (रोहीतोऽपि पाठः । रोहीतकशब्ददर्शनात् ॥ यथा, सुश्रुते । ६ । १७ । “पलाशरोहीतमधूकजा रसाः क्षौद्रेण युक्ता मदिराग्रमिश्रिताः ॥” अग्निघोटकः । इति निघण्टुः । १ । १५ ॥ “रोहन्ति आरोहन्ति रथं वहन्त्यादिवमिति रोहितः ।” इति तत्र देवराजयज्वा ॥ यथा, ऋग्वेदे । १ । ९४ । १० । “यदयुक्था अरुषा रोहिता रथे ॥” “रोहिता लोहितवर्णौ रोहित इत्यग्नेरश्वस्याख्या रोहितोऽग्नेरितिदर्शनात् रोहितेनत्वाग्निर्द्देवतां गमयत्वितिमन्त्रवर्णाच्च ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) रक्तवर्णः । रक्तवर्णविशिष्टे, त्रि । इत्यमरः ॥ (यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १६ । १९ । “नमो रोहिताय स्थपतये वृक्षाणां पतये नमो नमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-191-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रोहित" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रोहितरोहित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुह् + णिच्+णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: रोहित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुह् + णिच्+णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रोहित 📚 ➤ लाल, लालरंग का
संस्कृत: ऋजु इन्द्रधनुस् · पर्याय: लोहित, रक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रोहित 📚लाल रंग का । रक्तवर्ण । लोहित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रोहित
मछलियों के भेद (१.१०.१९) — मद्गुर, शाल, राजीव, शकुल, तिमि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रोहित: रुह् + णिच्+णिच्+क्त — कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें