🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:37:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रुरु
ruru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत (2.5.11) कृष्णसार · न्यंकु · रंकु · साँभर · रौहिष · गोकर्ण · चीतल · एण · ऋश्य · रोहित · चमर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रुरु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काली हिरन । कस्तूरी मृग ।
२. एक दैत्य का नाम जिसे दुर्गा ने मारा था ।
३. पुराणानुसार एक प्रकार का बहुत ही क्रूर जंतु जिसे भारश्रृंग भई कहते हैं । विशेष—ऐसा प्रसिद्ध है, इस लोक में जो लोग हिंसा करते हैं, उन्हें हिंसित प्राणी, रुरु होकर, रौरव नरक में काटते हैं ।
४. एक प्रसिद्ध ऋषि जो प्रमत्ति के पुत्र और च्यवन के पौत्र थे । विशेष—कहते हैं, जब इनकी स्त्री प्रेमद्वरा का देहांत हो गया, तव इन्होंने उसे अपनी आधी आयु देकर जिलाया था ।
५. विश्वेदेवा के अंतर्गत देवताओं का एक गण ।
६. सावर्णि मनु के सप्तर्षियों में से एक का नाम ।
७. एक भैरव का नाम ।
८. एक फलदार वृक्ष का नाम ।
८. श्वान । कुत्ता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुरु m. (cf. √ 1. रु, Uṇ. iv, 103) a species of antelope (picta), VS. &c. &c.
a kind of savage animal, BhP. (cf. रौरव)
a dog, L.
a species of fruit tree g. प्लक्षादि
a form of Bhairava, Cat.
N. of a son of the Ṛṣi Pramati by the Apsaras Ghṛtācī, MBh.; Kathās.
of a son of Ahīna-gu, VP.
of one of the Viśve Devāḥ, Hariv.
of one of the 7 Ṛṣis under Manu Sāvarṇi (with the patr. Kāśyapa), ib.
of a Dānava or Daitya (said to have been slain by Durgā), Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (884,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुरुः 1 A kind of deer; R. 9. 51, 72. --2 A dog.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0915-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुरु पु० रु--क्रु । मृगभेदे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4811,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुरुः, पुं, (रौतीति । रु + “रुशातिभ्यां क्रुन् ।” उणा० ४ । १०३ । इति क्रुन् ।) मृगविशेषः । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ५० । ७ । “रुरून् कृष्णमृगांश्चैव मेध्यांश्चान्यान् वनेचरान् । वाणैरुन्मथ्य विविधैर्ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् ॥”) अस्य मांसगुणाः । स्निग्धत्वम् । गुरुत्वम् । मन्दाग्निबलप्रदत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ दैत्यभेदः । इति मेदिनी । रे, ७९ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ५३ । १७१ । “एकानंशे शिवे दुर्गे नारायणि सरस्वति । भद्रकालि महालक्ष्मि सिद्धिरुरुविदारिणि ॥” क्रूरसत्त्वविशेषः । तस्य भारशृङ्ग इति नाम । इति भागवतटीकायां श्रीधरः । ५ । २६ । ११ ॥ यथा च देवीभागवते । ८ । २२ । १० -- ११ । “इह लोकेऽमुना ये तु हिंसिता जन्तवः पुरा । त एव रुरवो भूत्वा परत्र पीडयन्ति तम् ॥ तस्माद्रौरवमित्याहुः पुराणज्ञा मनीषिणः । [] रुरुः सर्पादतिक्रूरो जन्तुरुक्तः पुरातनैः ॥” स्वनामख्यातमुनिविशेषः । स तु च्यवनस्य पौत्त्रः । अयमेव निजायुषोऽर्द्धं दत्त्वाप्रियां जीवयामास । अस्य विवरणं देवीभागवते २ स्कन्धे ८ अध्याय- मारभ्य तथा महाभारते १ पर्व्वणि ५ अध्याय- मारभ्य द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-172-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रुरु" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें