🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:07:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एण

अर्थ: इ-ण-एण-कन् च एक प्रकार का काला बारासिंघा हरिण

संस्कृत: मृगभेदः · पर्याय: कृष्णसार, रुरु, न्यङ्कु, रङ्कु, शम्बर

व्युत्पत्ति: एति द्रुतं गच्छति इति - इ-ण-एण-कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — एण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएणःएणौएणाः
द्वितीयाएणम्एणौएणान्
तृतीयाएणेनएणाभ्याम्एणैः
चतुर्थीएणायएणाभ्याम्एणेभ्यः
पञ्चमीएणात् / एणाद्एणाभ्याम्एणेभ्यः
षष्ठीएणस्यएणयोःएणानाम्
सप्तमीएणेएणयोःएणेषु
सम्बोधनहे एणहे एणौहे एणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एण
एण
eṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत (2.5.11) कृष्णसार · रुरु · न्यंकु · रंकु · साँभर · रौहिष · गोकर्ण · चीतल · ऋश्य · रोहित · चमर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ एणी]
१. हिरण की एक जाति जिसके पैर छोटे और आँखें बड़ी होती हैं । यह काले रंग का होता है । कस्तूरीमृग । यौ॰—एणतिलक; एणभृत्, एणलांछन=चंद्रमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एण अस्, ई, m. f. a species of deer or antelope (described as being of a black colour with beautiful eyes and short legs), AV. v, 14, 11; VS. xxiv, 36; Mn. iii, 269; MBh. &c.
एण m. (in astron.) Capricorn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (231,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एणः, एकणः 1 A kind of black antelope; the several kinds of deer are given in this verse: --अनृचो माणवो ज्ञेय एणः कृष्णमृगः स्मृतः । रुरुर्गौरमुखः प्रोक्तः शंबरः शोण उच्यते ॥. --2 (In astr.) Capricorn. --Comp. --अजिनं deerskin. --तिलकः, --भृत् the moon; so ˚अंकः, ˚लांछनः &c. --ट्टश् a. one having eyes like those of a deer. (--m.) Capricorn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0356-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एण पुंस्त्री इ--ण तस्य नत्त्वम् । कष्णवर्णे मृगे । स्त्रियाम् ङीप् “यस्य स्तनप्रणयिभिर्मुहुरेणशावैः” रघुः । “अष्टा- [] वेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु” मनुः । तस्य कृष्णत्व- मुक्तम् छन्दोग० “अनृचोमाणवोज्ञेय एणः कृष्णमृगः स्मृतः । रुरुर्गौरमुखः प्रोक्तः शंवरः शोण उच्यते” । “तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानुह्यमानम्” भाग० ५, ८, ८ “एणकुणकं मृगशावकम्” श्रीधरः । एगया क्रीतम् “एण्या ढञ् पा० ढञ् । ऐणेय एणीक्रीते त्रि० । एणेन क्रीत- मित्यत्राणेव । ऐण तत्क्रीते त्रि० । स्वार्थे कन् । एणक तत्रैव शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1535-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एणः, पुं स्त्री, (एति द्रतं गच्छतीति । इ + बाहुल- कात् णः ।) हरिणः । इति राजनिर्घण्टः ॥ मृग- विशेषः । इत्यमरः ॥ अस्य मांसगुणाः । कषा- यत्वम् । मधुरत्वम् पित्तरक्तकफज्वरनाशित्वम् । संग्राहित्वम् । रोचनत्वम् । हृद्यत्वम् । बलकारि- [] त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा मनुः ३ । २६९ । “अष्टावेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु” ॥ अस्य लक्षणं यथा ॥ “एणः कृष्णः प्रकीर्त्तितः” । इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे २ भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-298-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "एण" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एणएण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एण 📚 ➤ इ-ण-एण-कन् च एक प्रकार का काला बारासिंघा हरिण
संस्कृत: मृगभेदः · पर्याय: कृष्णसार, रुरु, न्यङ्कु, रङ्कु, शम्बर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एण 📚हिरण की एक जाति जिसके पैर छोटे और आँखें बड़ी होती हैं । यह काले रंग का…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
एण
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत (२.५.११) — कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर, रौहिष, गोकर्ण, चीतल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • एण: एति द्रुतं गच्छति इति - इ-ण-एण-कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें