🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:30:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भीष्म
bhīṣma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भीष्म १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भयानक रस । (साहित्य) ।
२. शिव । महादेव ।
३. राक्षस ।
४. राजा शांतनु के पूत्र जो गंगा के गर्भ से उत्पन्न हुए थे । देवव्रत । गांगेय । विशेष—कहते हैं, कुरु देश के राजा शांतनु से गंगा ने इस शर्त पर विवाह किया था कि मैं जो चाहूँगी वही करूँगी । शांतनु से गंगा को सात पुत्र हुए थे । उन सबको गंगा ने जनमते ही जल में, फेंक दिया था । जब आठवाँ पुत्र यही देवव्रत उत्पन्न हुआ था, तब शांतनु ने गंगा को उसे जल में फेंकने से मना किया । गंगा ने कहा 'महाराज' आपने अपनी प्रतिज्ञा तोड़ दी, अत मैं जाती हूँ । मैने देवकार्य की सिद्धि के लिये आप- से सहवास किया था । आप इस पुत्र को अपने पास रखें । यह बहुत वीर, धर्मात्मा और दृढ़प्रतिज्ञ होगा और आजन्म ब्रह्मचारी रहेगा । गंगा के चले जाने के कुछ दिनों बाद राजा शांतनु सत्यब्रती या योजनगंधा नाम की एक धीवरकन्या पर आसक्त हुए । पर धीवर ने कहा कि मेरी कन्या के गर्भ से उत्पन्न पुत्र ही राज्य का अधिकारी होना चाहिए भीष्म या उसकी संतान नहीं । इसपर देवव्रत ने यह भीष्म प्रतिज्ञा की कि मैं स्वयं राज्य नहीं लूँगा और न आजन्म विवाह ही करूँगा । इसी भीषण प्रतिज्ञा के कारण उनका नाम भीष्म पडा । शांतनु को उस धीवर कन्या से चित्रांगद और विचित्रवीय नाम के पुत्र उत्पन्न हुए । शांतनु के उपरांत चित्रांगद को राज्य मिला; और चित्रांगद के एक गंधर्व (इसका नाम भी चित्रांगद ही था) द्वारा मारे जाने पर विचित्रवीर्य राजा हुए । एक बार काशिराज की स्वयंवर सभा में से देवव्रत अबा अबिका और अंबालिका नाम की तीन कन्याओं को उठा लाए थे और उनमें से अंबा तथा अंबालिका का विचित्रवीर्य से विवाह कर दिया था । विचित्रवीर्य के निःसंतान मर जाने पर सत्यवती ने देवव्रत से कहा कि तुम विचित्रवीर्य की स्त्रियों से नियोग करके संतान उत्पन्न करो । पर देवव्रत ने आजन्म ब्रह्मचारी रहने का जो व्रत किया था, उसे उन्होंने नहीं तोड़ा । अंत में वेदव्यास से नियोग कराके अंबिका और अंबालिका से धृतराष्ट्र और पांडु नामक दो पुत्र उत्पन्न कराए गए । महाभारत युद्ध के समय देवव्रत ने कौरवों का पक्ष लेकर दस दिन तक बहुत ही वीरतापूर्वक भीषण युद्ध किया था; और अंत में अर्जुन के हाथों घायल होकर शरशय्या पर पड़ गए थे । युद्ध समाप्त होने पर इन्होंने युधिष्ठर को बहुत अच्छे अच्छे उपदेश दिए थे जिनका उल्लेख महाभारत के 'शातिवं' में है । माघ शुक्ला अष्टमी को सूर्य के उत्तारायण होने पर ये अपनी इच्छा से मरे थे ।
५. दे॰ भोष्मक ।
भीष्म २ वि॰ भीषण । भयंकर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भीष्म mfn. terrible, dreadful, ŚBr. &c. &c.
भीष्म m. (scil. रस) = भीषण, MW.
death, Nyāyas., Sch.
N. of Śiva, L.
a Rākṣasa, L.
N. of a son of Śāṃtanu and Gaṅgā (in the great war of the Bharatas he took the side of the sons of Dhṛtarāṣṭra against the sons of Pāṇḍu, and was renowned for his continence, wisdom, bravery, and fidelity to his word, cf. IW. 375 and RTL. 561-564), MBh.; Hariv.; Pur.
pl. the race or followers of Bhīṣma, MBh.
भीष्म n. horror, horribleness, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (758,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भीष्म a. [भी-णिच्-सुक्-अपादाने मक्] Terrible, dreadful, frightful, fearful. --ष्मः 1 The sentiment of terror (in rhetoric), see भयानक. --2 A demon, an imp, a fiend, goblin. --3 An epithet of Śiva. --4 N. of the son of Śantanu by Gaṅgā. [He was the youngest of the eight sons of Śantanu by Gaṅgā; but all the others having died, he remained the sole heir to the throne after his father. On one occasion while Śantanu was walking by the side of a river, he beheld a charming young damsel named Satyavatī, the daughter of a fisherman, and, though bowed down with age, conceived a passion for her, and sent his son to negotiate the marriage. But the parents of the girl said that if their daughter bore sons to the king, they would not succeed to the throne, for after his death Śantanava, being the rightful heir, would be the king. But Śāntanava, to please his father, made a vow to the parents that he would never accept the kingdom or marry a wife or become the father of children by any woman, so that if their daughter bore a son to Śantanu, he would be the king. This ‘dreadful’ vow soon became known abroad, and thenceforth he was called Bhīṣma. He remained single, and, after the death of his father, he installed Vicitravīrya, the son of Satyavatī, on [] the throne, got him married to the two daughters of king Kāśīrāja (see Ambikā), and became the guardian of his sons and grandsons, the Kauravas and Pāṇḍavas. In the great war he fought on the side of the Kauravas, but was wounded by Arjuna with the assistance of Śikhaṇḍin and was lodged in a ‘cage of darts’. But having got from his father the power of choosing his own time for death, he waited till the sun had crossed the vernal equinox, and then gave up his soul. He was remarkable for his continence, wisdom, firmness of resolve, and unflinching devotion to God]. --ष्मं Horror, horribleness. --Comp. --अष्टमी the eighth day in the light half of Māgha (when Bhīṣma died). --जननी an epithet of the Ganges. --पंचकं N. of the five days from the eleventh to the fifteenth of the bright half of Kārtika (said to be sacred to Bhīṣma) --सूः f. an epithet of the river Ganges.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0819-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भीष्म न० भी--णिच्--सुक् अपादाने मक् । १ भयानकरसे अमरः । २ भयानके त्रि० ३ रुद्रे ४ राक्षसे पु० हेमच० ५ गङ्गागर्भजाते शान्तनुपुत्रभेदे पु० गङ्गाजशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4674,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भीष्मं, त्रि, (बिभेत्यस्मादिति । भी + “भियः षुग् वा ।” उणा० । १ । १४७ । इति मक् । वा षुगागमश्च ।) भयानकम् । इत्यमरः । १ । ७ । २० ॥ (यथा, शतपथब्राह्मणे । ११ । ६ । १ । ३ । “सहोवाच भीष्मं वत भोः पुरुषान् वा ।” “भीष्मं भयङ्करं ।” इति तद्भाष्ये महीधरः ॥)
भीष्मः, पुं, (बिभेत्यस्मादिति । भी + मक् । षुग् वेति पक्षे षुक् ।) भयानकरसः । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ शिवः । राक्षसः । इति हेमचन्द्रः ॥ गाङ्गेयः । स च शान्तनुराज- [] चक्रवर्त्तिनो गङ्गायां भार्य्यायां जातः । स परम- धर्म्मात्मा महावीरः । येन पितुर्दासकन्या- विवाहार्थं पितृराज्यं त्यक्तं, यश्च स्वस्य विवाहं त्यक्त्वा ऊर्द्ध्वरेता जातः । इति श्रीभागवतम् ॥ तस्योत्पत्तिर्यथा, -- “अथ तामष्टमे जाते पुत्त्रे प्रहसतीमिव । उवाच राजा दुःखार्त्तः परीप्सन् सुतमात्मनः ॥ मा वधीः कासि कस्यासि किञ्च हंसि सुता- निति । पुत्त्रघ्नि ! सुमहत् पापं संप्राप्तं ते सुगर्हिते ! ॥” स्त्र्युवाच । “पुत्त्रकाम ! न ते हन्मि पुत्त्रं पुत्त्रवतांवर ! । जीर्णस्तु मम वासोऽयं यथा स समयः कृतः ॥ अहं गङ्गा जह्नुसुता महर्षिगणसेविता । देवकार्य्यार्थसिद्ध्यर्थमुषिताहं त्वया सह ॥ अष्टौ ये वसवो देवा महाभागा महौजसः । वशिष्ठशापदोषेण मानुषत्वमुपागताः ॥ तेषां जनयिता नान्यस्त्वदृते भुवि विद्यते । मद्विधा मानुषी धात्री लोके नास्ति कदाचन ॥ तेषाञ्च जननीहेतोर्मानुषत्वमुपागता । जनयित्वा वसूनष्टौ जिता लोकास्त्वयाक्षयाः ॥ देवानां समयस्त्वेष वसूनां संश्रुतो मया । जातं जातं मोक्षयिष्ये जन्मतो मानुषादिति ॥ तत्ते शापाद्विनिर्मुक्ता आपवस्य महात्मनः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि पुत्त्रं पाहि महा- व्रतम् ॥ एष पर्य्यायवासो मे वसूनां सन्निधौ कृतः । मत्प्रसूतं विजानीहि गङ्गादत्तमिमं सुतम् ॥” इत्यादिपर्व्वणि भीष्मोत्पत्तिनाम १०० अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-515-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भीष्म" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें