🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:01:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गांग
gāṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गांग १ वि॰ [सं॰ गाङ्न] गंगा संबंधी । गंगा का ।
गांग २ संज्ञा पुं॰
१. भीष्म ।
२. कार्तिकेय ।
३. सोना ।
४. धतूरा ।
५. मेघनिःसृत जल । वर्षा का पानी ।
६. गंगा या नदी का किनारा ।
७. हेलसा मछली ।
८. लंबा और बड़ा तालाब । सागर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गाङ्ग mf(ई)n. (fr. गङ्गा), being in or on the Ganges, coming from or belonging or relating to the Ganges, MBh. (ह्रद, v, 996), R.; Kum. v, 37 &c.
गाङ्ग m. (g. शिवादि) metron. of Bhīṣma (cf. गाङ्गायनि), Hariv. 1824
of Skanda or Kārttikeya, L.
गाङ्ग n. (scil. अम्बु) rain-water of a peculiar kind (supposed to be from the heavenly Ganges), Suśr. i, 45, 1, 1
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (353,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गांग1 a. (गी f.) [गंगाया अपत्यं अण्] 1 Being in or on the Ganges. --2 Coming from or relating to the Ganges; गांगमंबु सितमंबु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः K. P. 10; Ku. 5. 37. --गः 1 An epithet of Bhīṣma. --2 Of Kārtikeya. --गं 1 Rain-water of a peculiar kind (supposed to fall down from the heavenly Ganges). --2 Gold. --गी An epithet of Durgā. [1] Correction submitted by on 20170110. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/332,.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0456-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गाङ्ग पु० गङ्गाया अपत्यम् शिवा० अण् । गङ्गापुत्रे १ भीष्म २ कार्त्तिकेये च गङ्गापुत्रशब्दे दृश्यम् । गङ्गाया इदम् अण् । ३ गङ्गासम्बन्धिनि जलादौ “गाङ्गमम्बु सित- मम्बु यामुनम्” काव्यप्र० “गाङ्गं जल निर्मलम्” गङ्गास्तोत्रम् । “गाङ्गं वर्षेण जीर्य्यतिः” प्रा० त० । ४ मेघ- निःसृते सुश्रुतोक्त जलभेदे तल्लक्षणादि अम्बुशब्दे ३३ पृ० उक्तम् । ५ स्वर्णे “यं गर्भं सुषुवे गङ्गा पावकाद्दीप्तते जसम् । तदुल्व पर्वते न्थस्तं हिरण्यं समपद्यत” भा० व० उक्तेस्तस्य तज्जातत्वात् तथात्वम् । अग्नि- रेतःशब्दे विस्तृतिः । ६ स्वर्णनामनामके धूस्तुरे अमरः ७ कशेरुणि शब्दार्थ० । ८ नर्दासम्बन्धिनि तटादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2568,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गाङ्गं, त्रि, (गङ्गाया इदमिति अण् ।) गङ्गा- सम्भूतम् । इति मेदिनी ॥ गे । ५ । (यथा, कुमारे । ५ । ३७ । “विकीर्णसप्तर्षिबलिप्रहासिभि- स्तथा न गाङ्गैः सलिलैर्दिवच्च्युतैः ॥” मेघधाराविनिःसृते जलविशेषे, क्ली । तल्लक्षणा- दिकं यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्याये । “तत्रान्तरीक्षं चतुर्व्विधम् । तद्यथा, धारं कारं तौषारं हैममिति । तेषां धारं प्रधानं लधुत्वात् । तत्पुनर्द्विविधं गाङ्गं सामुद्रञ्चेति । तत्र गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायशो वर्षति तयोर्द्वयोरपि परीक्षणं कुर्व्वीत शाल्योदन- पिण्डमकुथितमविदग्धं रजतभाजनोपहितं वर्षति देवे वहिष्कुर्व्वीत स यदि मुहूर्त्तं स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यं वर्णा- न्यत्वे सिक्थक्लेदे च सामुद्रमिति विद्यात्तन्नो- पादेयम् । सामद्रमप्याश्वयुजे मासि गृहीतं गाङ्गवद् भवतीति ॥” अस्य परीक्षा यथा, -- “गाङ्ग-सामुद्रविज्ञानं कथयिष्यामि साम्प्रतम् । घारितं येन पात्रेण लक्ष्यते येन तद्विधम् ॥ धौतं शुद्धं सितं वस्त्रं चतुर्हस्तप्रमाणकम् । दण्डांस्त्रिहस्तांश्च चतुश्चतुष्कोणेषु बन्धयेत् । तस्मात् परीक्षते तोयं शुद्धे रौप्यमयेऽथवा ॥ कांस्यपात्रे समुद्धृत्य परीक्षेत भिषग्वरः । शुद्धकर्म्मा स तल्लब्ध्वा श्वेतशाल्योदनस्य वा ॥ पिण्डिका तत्र संक्षिप्ता नान्यथा भाति सा पुनः । श्वेता च निर्म्मला पिण्डी शुद्धञ्च विमलं पयः ॥ तद्गाङ्गं सर्व्वदोषघ्नं गृहीत्वा हि सुभाजने । तद्धारयेच्च मतिमान् बल्यं मेध्यं रसायनम् ॥ श्रमक्लमपिपासाघ्नं कण्डूदोषनिवारणम् । लघु मूर्च्छातृषा-च्छर्द्दि-मूत्र-स्तम्भ-विनाशनम् ॥ गाङ्गोदकस्य वृष्टिः स्याद्दिवसे वा प्रदोषतः ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने सप्तमेऽध्याये ॥) [] गङ्गागभजातत्वात् सुवर्णमपि । इति महा- भारतम् ॥)
गाङ्गः, पुं, (गङ्गाया अपत्यं पुमानिति । “शिवा- दिभ्योऽण् ।” ४ । १ । ११२ । इत्यण् ।) भीष्मः । (यथा, हरिवंशे । ३२ । १११ । “गाङ्गं देवव्रतं नाम पुत्त्रं सोऽजनयत् प्रभुः । स तु भीष्म इति ख्यातः कौरवाणां पितामहः ॥” अस्य जभवृत्तान्तादिकं भीष्मशब्दे द्रष्टव्यम् ॥) कार्त्तिकेयः । इति मेदिनी । गे । ५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-321-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें