🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:22:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सिद्ध
siddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (1.1.11) विद्याधर · अप्सरा · यक्ष · राक्षस · गन्धर्व · किन्नर · पिशाच · गुह्यक · भूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सिद्ध १ वि॰ [सं॰]
१. जिसका साधन हो चुका हो । जो पूरा हो गया हो । जो किया जा चुका हो । सपन्न । संपादित । निबटा हुआ । अंजाम दिया हुआ । जैसे,—कार्य सिद्ध होना ।
२. प्राप्त । सफल । हासिल । उपलब्ध । जैसे,—मनोरथ सिद्ध होना । प्रयत्न सिद्ध होना । उद्देश्य सिद्ध होना ।
३. प्रयत्न में सफल । कृतकार्य । जिसका मतलब पूरा हो चुका हो । कामयाब ।
४. जिसका तप या योगसाधन पूरा हो चुका हो । जिसने योग या तप द्वारा अलौकिक लाभ या सिद्धि प्राप्त की हो । पहुँचा हुआ । जैसे,—बाबाजी बड़े सिद्ध महात्मा हैं ।
५. करामाती योग की विभूतियाँ दिखानेवाला ।
६. मोक्ष का अधिकारी ।
७. लक्ष्य पर पहुँचा हुआ । निशाने पर बैठा हुआ ।
८. जो ठीक घटा हो । जिस (कथन) के अनुसार कोई बात हुई हो । जैसे,—वचन सिद्ध होना, आशीर्वाद सिद्ध होना ।
९. जो तर्क या प्रमाण द्वारा निश्चित हो । प्रमाणित । साबित । निरूपित जैसे,—अपराध सिद्ध करना । कथन को सत्य सिद्ध करना । व्याकरण का प्रयोग सिद्ध करना ।
१०. जिसका फैसला या निबटारा हो गया हो । फैसल । निर्णीत ।
११. शोधित । अदा किया हुआ । चुकता (ऋण आदि) ।
१२. संघटित । अंतर्भूत । जैसे,—स्वभावसिद्ध बात ।
१३. जो अनुकूल किया गया हो । कार्यसाधन के उपयुक्त बनाया हुआ । गौं पर चढ़ाया हुआ । जैसे,—उसको हम कुछ रुपये देकर सिद्ध कर लेगें ।
१४. आँच पर मुलायम किया हुआ । सीझा हुआ । पका हुआ । उबला हुआ । जैसे,—सिद्ध अन्न । उ॰—वही के सिद्ध रंग से उसे रंगते ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ २३६ ।
१५. प्रसिद्ध । विख्यात ।
१६. बना हुआ । तैयार । प्रस्तुत । उ॰—पाछे दरजी वे बागा सब सिद्ध करि लायो ।—दो सौ बावन॰, पृ॰ १७२ ।
१७. बसा हुआ । स्थापित (को॰) ।
१८. वैध । न्याय्य (को॰) ।
१९. सच माना हुआ (को॰) ।
२०. वश में किया गया । जीता गया (को॰) ।
२२. पूर्णतः विज्ञ दक्ष (को॰) ।
२३. पावन । पवित्र । पुण्यात्मा (को॰) ।
२४. दिव्य । अविनश्वर । नित्य (को॰) ।
२५. संतुष्ट (को॰) ।
२६. स्वकीय । निजी । व्यक्तिगत (को॰) ।
सिद्ध २ संज्ञा पुं॰
१. वह जिसने योग या तप में सिद्धि प्राप्त की हो । योग या तप द्वारा अलौकिक शक्ति प्राप्त पुरुष । जैसे,—यहा ँ एक सिद्ध आए हैं ।
२. कोई ज्ञानी या भक्त महात्मा । मोक्ष का अधिकारी पुरुष ।
३. एक प्रकार के देवता । एक देवयोनि । विशेष—सिद्धों का निवास स्थान भूवलोक कहा गया है । वायु- पुराण के अनुसार उनकी संख्या अठासी हजार है और वे सूर्य के उत्तर और सप्तर्षि के दक्षिण अंतरिक्ष में वास करते हैं । वे अमर कहे गए हैं पर केवल एक कल्प भर तक के लिये । कहीं कहीं सिद्धों का निवास गंधर्व, किन्नर आदि के समान हिमालय पर्वत भी कहा गया है ।
४. अर्हत । जिन ।
५. ज्योतिष का एक योग ।
६. व्यवहार । मुकदमा । मामला ।
७. काला धतूरा ।
८. गुड़ ।
९. ज्योतिष में विष्कंभ आदि २७ योगों में से इक्कसीवाँ योग ।
१०. कृष्ण सिंदुवार । काली निर्गुडी ।
११. सफेद सरसों ।
१२. सेंधा नमक (को॰) ।
१३. जादूगर । ऐंद्रजालिक (को॰) ।
१४. चौबीस की संख्यां (को॰) ।
१५. बाजीगरी ।
१६. अलौकिक शक्ति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सिद्ध mfn. driven off, scared away, PañcavBr.
2. सिद्ध mfn. accomplished, fulfilled, effected, gained, acquired, MBh.; Ragh.
one who has attained his object, successful, BhP.
one who has attained the highest object, thoroughly skilled or versed in (dat. or comp.), MBh.; R. &c.
perfected, become perfect, beatified, endowed with supernatural faculties (see 2. सिद्धि), ib.
sacred, holy, divine, illustrious, W.
hit (as a mark), Kathās.
prepared, cooked, dressed (as food), Mn.; MBh. &c.
healed, cured, Pañcat.
valid (as a rule in grammar See अस्˚)
admitted to be true or right, established, settled, proved, Pat.; Mn.; Sāṃkhyak.; Sarvad.
resulting from, W.
adjudicated, decided, terminated (as a lawsuit), W.
paid, liquidated, settled (as a debt), ib.
ready for payment (as money), Hit.
well-known, notorious, celebrated (= प्रसिद्ध), ĀśvŚr.; R. &c.
effective, powerful, miraculous, supernatural, Cāṇ.; Rājat.; Vet.
subdued, brought into subjection (by magical powers), subject or obedient to (gen.), Pañcat.; Kathās.
peculiar, singular, Mālatīm.
invariable, unalterable, Pat.
सिद्ध m. a Siddha or semidivine being of great purity and perfection and said to possess the eight supernatural faculties (see 2. सिद्धि; accord. to some, the Siddhas inhabit, together with the Munis &c., the Bhuvar-loka or atmosphere between the earth and heaven; accord. to VP. eighty-eight thousand of them occupy the regions of the sky north of the sun and south of the seven Ṛṣis; they are regarded as immortal, but only as living to the end of a Kalpa [q.v.]; in the later mythology they are sometimes confused with the Sādhyas [q.v.] or take their place), ĀśvGṛ.; MBh. &c.
any inspired sage or prophet or seer (e.g. Vyāsa, Kapila &c.), ib.
any holy personage or great saint (esp. one who has attained to one of the states of beatitude, cf. सालोक्य), MBh.; Kāv. &c.
any great adept in magic or one who has acquired supernatural powers, ib.
(with Jainas) a Jina or Arhat
N. of the number 24 (cf. जिन)
the 21st of the astron. Yogas, L.
a lawsuit, judicial trial (= व्यवहार), L.
N. of a Deva-gandharva, MBh.
of a Rājarṣi, ib.
of a king, Rājat.
of a brother of Jajja, ib.
of a Brāhman, Buddh.
of an author, Cat.
a kind of thorn-apple, L.
another plant or a sort of hard sugar (= गुड), L.
(pl.) N. of a people, MBh.; VP.
सिद्ध (अम्), n. magic, supernatural power, Pañcar.
sea-salt, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1215,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिद्ध p. p. 1 Accomplished,, effected, performed, achieved, completed. --2 Gained, obtained, acquired. --3 Succeeded, successful. --4 Settled, established; नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमस्य सिद्धा मूर्ध्नि स्थितिर्न चरणैरवताडनानि U. 1. 14. --5 Proved, demonstrated, substantiated; तस्मादिंद्रियं प्रत्यक्षप्रमाणमिति सिद्धं T. S., Ms. 8. 178. --6 Valid, sound (as a rule). --7 Admitted to be true. --8 Decided, adjudicated (as a law-suit.). --9 Paid, discharged, liquidated (as debt). --10 Cooked, dressed (as food); Pt. 2. 114. --11 Matared, ripened. --12 Thoroughly prepared, compounded, cooked together (as drugs). --13 Ready (as money). --14 Subdued, won over, subjugated (as by magic). --15 Brought under subjection, become propitious. --16 Thoroughly conversant with or skilled in, proficient in; as in रतसिद्ध q. v. --17 Perfected, sanctified (as by penance). --18 Emancipated. --19 Endowed with supernatural powers or faculties. --20 Pious, sacred, holy. --21 Divine, immortal, eternal. --22 Celebrated, well-known, [] illustrious. --23 Shining, splendid, --द्धः 1 A semi-divine being supposed to be of great purity and holiness, and said to be particularly characterized by eight supernatural faculties called Siddhis q. v.; उद्वेजिता वृष्टिभिराश्रयंते शृंगाणि यस्यातपवंति सिद्धाः Ku. 1. 5. --2 An inspired sage or seer (like Vyāsa). --3 Any sage or seer, a prophet; सिद्धादेश Ratn. 1. --4 One skilled in magical arts, a magician. --5 A law-suit, judicial trial. --6 A kind of hard sugar. --7 The dark thorn-apple. --द्धं Sea-salt. --Comp. --अंतः {1} the established end. {2} the demonstrated conclusion of an argument, established view of any question, the true logical conclusion (following on the refutation of the Pūrvapakṣa). {3} a proved fact, established truth, dogma, settled doctrine. {4} any established text-book resting on conclusive evidence. ˚कोटिः f. the point in an argument which is regarded as a logical conclusion. ˚पक्षः the logically correct side of an argument. --अन्नं cooked food. --अर्थ a. one who has accomplished his desired object, successful. --(र्थः) {1} white mustard. {2} N. of Śiva. {3} of the great Buddha. --आसनं a particular posture in religious meditation. --क्षेत्रं the abode of sages or Siddhas. --गंगा, --नदी, --सिंधुः the celestial Ganges. --ग्रहः N. of a particular kind of madness or dementia. --जलं, --सलिलं sour rice-gruel. --देवः N. of Śiva. --धातुः quicksilver. --पक्षः the established or logical side of an argument. --पुरुष = सिद्धः (1, 3, 4) above. --पुष्पः the Karavīra plant. --प्रयोजनः white mustard. --यात्रिकः one wandering about for the acquisition of magical power; Pt. 5. --योगिन् m. an epithet of Śiva. --रस a. mineral, metallic. --(सः) {1} quick-silver. {2} an alchemist. --संकल्प a. one who has accomplished his desired object. --साधकः N. of Śiva. --साधनः white mustard. --(नं) {1} the performance of magical rites for the acquisition of supernatural powers &c. {2} the materials employed in mystical or chemical processes. --साध्य a. accomplished, proved. [] --(ध्यं) a dogma, demonstrated conclusion. --सेनः N. of Kārtikeya. --स्थाली the boiler or pot of a seer (it is supposed to be a vessel which is gifted with the property of overflowing with any kind of food at the desire of the possessor).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1123-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिद्ध न० सिध--क्त । १ सैन्धबलबणे राजनि० अकृत्रिमत्वा- तयात्वम् २ निष्पन्ने ३ पक्वे ४ नित्ये च त्रि० शब्दर० । सिद्धिरस्त्यस्य अच् । ५ व्यासादौ मुनौ ६ देवयोनिभदे च पु० अमरः तल्लोकश्च चन्द्रलोकादधःस्थो व्यामस्थितः यथोक्तं सू० सि० “मन्दामारज्यभूपुत्रसूर्य्यशुक्रेन्दुजे- न्दवः । परिभ्रमन्त्यधोऽधःस्थाः सिद्धविद्याधरा घनाः” ७ निश्चिते त्रि० ८ विष्कम्भादिषु मध्ये द्वाविंशयोगे ज्यो० ८ गुडे १० कृष्णधुस्तूरे पु० राजनि० । ११ सूक्ते त्रि० हेमच० १२ व्यापारे पु० शब्दर० ज्यातिषाक्ते १३ यो- गिनीदशामध्ये सप्तम्यां दशायां स्त्री । दशाशब्द ३५०५ पृ० दृश्यम् । तन्त्रोक्ते अकथहचक्रस्थे साधक- [] नामाद्याक्षरयुक्तकोष्ठस्थाद्याक्षरयुक्ते १४ मन्त्रभेदे पु० अकथहशब्दे ३८ पृ० दृश्यम् । १५ घञादिवाच्ये क्रियाभेदे स्त्री १६ सिद्धियुते मन्त्रे पु० “मन्त्रसिद्धेरुपायश्च गौतमीये “पुनः सोऽनुष्ठितो मन्त्रो यदि सिद्धो न जायते । उपायास्तत्र कर्त्तव्याः सप्त शङ्करभाषिताः । भ्रामणं रोघनं वश्यं पीडनं पोषशोषणम् । दहनान्तं क्रमात् कुर्य्यात् ततः सिद्धो भवेन्मनुः । भ्रामणं वायुवीजेन यथानुक्रमयोगतः । तन्मन्त्रं यन्त्र आ लिख्य सिह्लकर्पूरकुङ्कुमैः । उशीरचन्दनाभ्यान्तु मन्त्र संग्रथितं लिखेत् । क्षीराज्यमधुतोयानां मध्ये तल्लि- खितं भवेत् । पूजनाज्जपनाद्धोमात् भ्रामितः सिद्धिदो भवेत् । भ्रामितो यदि नो सिद्धो रोधनं तस्य कार- येत् । सारस्वतेन वीजेन संपुटीकृत्य संजपेत् । एवं रुद्धे भवेत् सिद्धो न चेदेतद्वशीकुरु । अलक्तचन्दनं कुष्ठं हरिद्रामादनं शिला । एतैस्तु मन्त्रमालिख्य भूर्ज- पत्रे सुशोभने । धार्य्यं कण्ठे भवेत् सिद्धः पीडनं वास्य कारयेत् । अधरोत्तरयोगेन पदानि परिजप्य वै । ध्या- येच्च देवतां तद्वत् अधरोत्तररूपिणीम् । विद्यामादित्य दुग्धेन लिखित्वाक्रम्य चाङ्घ्रिणा । तथाभूतेन मन्त्रेण होमः कार्य्यो दिने दिने । पीडितो लज्जयाविष्टः सिद्धः स्यादथ पोषयेत् । बालायास्त्रितयं वीजमाद्यन्ते तस्य योजयेत् । गोक्षीरमधुनालिख्य विद्यां पाणौ विभावयेत् । पोषितोऽयं भवेत् सिद्धो न चेत् कुर्वीत- शोषणम् । द्वाभ्यान्तु वायुवीजाभ्यां मन्त्रं कुर्य्याद्वि- दर्भिणम् । एषा विद्या गले धार्य्या लिखित्वा वर भस्मना । शोषितोऽपि न सिद्धः स्यात् दहनीयोऽग्निवी- जतः । आग्नेयेन तु वीजेन मन्त्रस्यैकैकमक्षरम् । आ- द्यन्तमध ऊर्द्ध्वञ्च योजयेद्दाहकर्मणि । ब्रह्मवृक्षस्य तैलेन मन्त्रमालिख्य धारयेत् । कण्ठदेशे ततो मन्त्रः सिद्धः स्याच्छङ्करोदितम् । इत्येतत्कथितं सम्यक् केवलं तव भक्तितः । एकेनैव कृतार्थः स्याद् बहुभिः कुमु मुव्रते!” तन्त्रसारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5294-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सिद्ध" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें