🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:16:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दर्व
darva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दर्व पु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ द्रव्य] द्रव्य धन । संपत्ति । उ॰—सहस धेनु कंचन बहु हीरा । अगनित दर्व दियौ नृप वीरा ।— रसरतन, पृ॰ १९ ।
दर्व २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हिंसा करनेवाला मनुष्य ।
२. राक्षस ।
३. एक जाति जिसका नाम दरद, किरात आदि के साथ महाभारत में आया है । इस जाति का निवासस्थना पंजाब के उत्तर का प्रदेश था ।
४. वह देश जहाँ उक्त जाति बसती थी ।
५. सर्प का कण (को॰) ।
६. आघात । चोट । क्षति (को॰) ।
७. केरछुल । दर्वी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्व m. = ˚वि, a ladle (cf. पूर्ण-दर्व), ŚāṅkhGṛ. iv, 15, 19
the hood of a snake, Uṇ., Sch.
a Rakṣas, ib.
a mischievous man, rapacious animal, Uṇvṛ.
See ˚वि
pl. N. of a people (cf. दार्व), MBh. ii, 1869; vi, 362; xiii, 2158
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्वः [दॄ-व] 1 A mischievous or [] harmful person (हिंस्र). --2 A demon, goblin. --3 A ladle. --4 Injury, hurt. --5 The hood of a snake.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0559-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्व पुंस्त्री दॄ--व । १ राक्षसे उज्ज्वलद० । स्त्रियां ङीष् । २ उशीनरपत्नीभेदे स्त्री “उशीनरस्य पत्न्यस्तु पञ्च राजर्षि- वंशजाः । सृगा कृमिर्नवा दर्वा पञ्चमी च दृशद्वती” “नवायास्तु नवः पुत्रो दर्वायाः सुव्रतोऽभवत्” हरिवं० ३१ अ० । ३ हिंस्रे त्रि० । घञ् । ४ हिंसायां पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3473,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्व्वः, पुं, (दृणाति विदारयतीति । दॄ + “कॄगॄशॄदॄ- भ्यो वः ।” उणां १ । १५५ । इति वः ।) राक्षमः । हिंस्रः । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥ (जातिविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ५१ । १३ । “कैरता दरदा दर्व्वाः शूरा वैयामकास्तथा । औदुम्बरा दुर्व्विभागाः पारदाः सह वाह्लिकैः ॥” स्त्रियां टाप् । उशीनरपत्नीभेदः । यथा, हरि- वंशे । ३१ । २२ । “उशीनरस्य पत्न्यस्तु पञ्च राजषिवंशजाः । नृगा कृमी नवा दर्व्वा पञ्चमी च दृषद्वती ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-688-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें