🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:47:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुवेर
kuvera
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुवेर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक देवता, जो इंद्र की नौ निधियों के भंडारी और महादेव जी के मित्रसमझे जाते हैं । विशेष—यह विश्रवस ऋषि के पुत्र और रावण सौतेले भाई थे । इनकी माता का नाम इलविला था । कहते हैं, इन्होंने विश्वकर्मा से लंका बनवाई थी । पर जब रावण ने इन्हें वहाँ से निकाल दिया तब इनके तपस्या करने पर ब्रह्मा ने इन्हें देवता बनाकर उत्तर दिशा का राज्य दे दिया और इंद्र का भंडारी बना दिया । यह समस्त संसार के स्वामी समझें जाते हैं । इनके एक आँख तीन पैर और आठ दाँत हैं । देवता होने पर भी इन का कहीं पूजन नहीं होता । कोई कोई इन्हें पुलस्त्य ऋषि का भी पुत्र बतलाते हैं । यौ॰—कुवेराचल । कुवेराद्रि । कुवेरदिशा = उत्तरदिशा । कुवेर- बांधव = शिव । पर्या॰—त्र्यवकसखा । यक्षराज । गुह्यकेश्वर । मनुष्यधर्मा । धनद । राजराज । धनाधिप । किन्नरेश । वैश्रवण । नर- वाहन । यज्ञ । एकपिंग । ऐलविल । श्रीद । पुण्यजनेश्वर । हर्यक्ष । अलकाधिप ।
२. जैन मत में वर्तमान अवसर्पिणी (कावगति) के १९ वे अर्हत् का एक उपासक ।
३. तुन का पेड़ ।
कुवेर २ वि॰
१. बुरा । खराब ।
२. बुरे या बेढंगे होठवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुवेर &c. See कुबेर.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (296,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुबे(वे)रः [कुत्सितं बे(वे)रं शरीरं यस्य सः] The god of riches and treasure and the regent of the northern quarter; कुबेरगुप्तां दिशमुष्णरश्मौ गंतुं प्रवृत्ते समयं विलंघ्य Ku. 3. 25 (vide Malli. thereon.). [Kubera is the son of Viśravas by Iḍaviḍā and thus the halfbrother of Rāvaṇa. Besides being the lord of riches and regent of the north, he is the king of the Yakṣas and Kinnaras, and a friend of Rudra. His abode is Kailāsa. He is represented as being deformed in body-having three legs, only eight teeth, and a yellow mark in place of one eye]. --Comp. --अद्रिः. --अचलः an epithet of mountain Kailāsa. --दिश् f. the north.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0410-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुबे(वे)रः, पुं, (कुम्बतीति । कुब इ कि आच्छादने “कुम्बेर्नलोपश्च” । उणां १ । ६० । इति एरक् । नलोपश्च । यद्वा कुत्सितं वेरं शरीरं यस्य । पिङ्गल नेत्रत्वात्तथात्वम् ।) यक्षराजः । इति सिद्धान्त- कौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ (स च विश्रवस ऋषे रिलविलायां जातः । स तु त्रिपात् अष्टदन्तः केकराक्षश्च । यथा, वायुपुराणे । “कुत्सायां क्वितिशब्दोऽयं शरीरं वेरमुच्यते । कुवेरः कुशरीरत्वात् नाम्ना तेनैव सोऽङ्कितः” ॥ तथा काशीखण्डे देवीदत्तशापोक्तौ च । “कुवेरो भव नाम्ना त्वं मम रूपेर्ष्यया सुत !” ॥)
कुवेरः, पुं, (कुत्सितं वेरं शरीरमस्य ।) तथा च वायु- मार्कण्डेयपुराणे । “कुत्सायां क्विति शब्दोऽयं शरीरं वेरमुच्यते । कुवेरः कुशरीरत्वात् नाम्ना तेनैव सोऽङ्कितः” ॥ इत्यमरटीकायां भरतः ॥ देवताविशेषः । स तु विश्रवोमुनेरिडविडाभार्य्यायां जातः । धनयक्षो- त्तरदिशां पतिश्च । इति श्रीभागवतम् ॥ त्रिच- रणोऽष्टदंष्ट्रोऽयं जातः । तत्पर्य्यायः । त्र्यम्बकसखः २ यक्षराट् ३ गुह्यकेश्वरः ४ मनुष्यधर्म्मा ५ धनदः ६ राजराजः ७ धनाधिपः ८ किन्नरेशः ९ वैश्र- वणः १० पौलस्त्यः ११ नरवाहनः १२ यक्षः १३ एकपिङ्गः १४ ऐलविलः १५ श्रीदः १६ पुण्य- जनेश्वरः १७ । इत्यमरः । १ । १ । ७१ -- ७३ । हर्य्यक्षः १८ अलकाधिपः १९ । इति जटाधरः ॥ * ॥ नन्दीवृक्षः । इति मेदिनी ॥ अर्हदुपासकविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
कुवेरः, त्रि, (कुत्सितं वेरं क्षेपणं दानादिकं गति- र्वा यस्य ।) मम्दः । इति धरणी ॥ (कुत्सितं वेरं शरीरं यस्य ।) कुशरीरः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-144-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुवेर" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें