🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:24:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बक
baka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बगुला (2.5.24) कह्व
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बक]
१. बगला ।
२. अगस्त नामक पुष्प का वृक्ष ।
३. कुवेर ।
४. बकासुर जिसे श्रीकृष्ण ने मारा था ।
५. एक राक्षस जिसे भीम ने मारा था ।
६. एक ऋषि का नाम ।
७. धोखा । छल । फेरब (को॰) ।
८. दे॰ बकयंत्र ।
बक २ वि॰ बगले सा सफेद । उ॰— अहहिं जो केश भँवर जेहि बसा । पुनि बक होंहि जगत सब हँसा ।— जायसी ।(को॰) ।
बक ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ वच, हिं॰ बकना] घबड़ाहट । प्रलाप । बकवाद । क्रि॰ प्र॰—लगना । यौ॰—बकबक वा बकझक = बकवाद । प्रलाप । व्यर्थ बाद । उ॰— ऐसे बकझक खिझलायकर सुरपति ने मेघपति को बुलाय भेजा ।—लल्लू (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—मचाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बक m. (also written वक) a kind of heron or crane, Ardea Nivea (often fig. = a hypocrite, cheat, rogue, the crane being regarded as a bird of great cunning and deceit as well as circumspection), Mn.; MBh. &c.
Sesbana Grandiflora, L.
an apparatus for calcining or subliming metals or minerals, L.
N. of Kubera, L.
of a demon, MānGṛ.
of an Asura (said to have assumed the form of a crane and to have been conquered by Kṛṣṇa), BhP.
of a Rākṣasa killed by Bhīma-sena, MBh.
of a Ṛṣi (with the patr. Dālbhi or Dālbhya), Kāṭh.; ChUp.; MBh.
of a peasant, HPariś.
of a king, Rājat.
(pl.) of a people, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (719,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बकः 1 The Indian crane. --2 A cheat, rogue, hypocrite (the crane [] being a very cunning bird that knows well how to draw others into its clutches). --3 N. of a demon killed by Bhīma. --4 N. of another demon killed by Kṛṣṇa. --5 N. of Kubera. --की = पूतना q. v. --Comp. --चरः, --वृत्तिः --व्रतचरः, --व्रतिकः, --व्रतिन् m. ‘acting like a crane’, a false devotee, religious hypocrite; [] अधोदृष्टिर्नैकृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः । शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः Ms. 4. 196. --जित् m. --निषूदनः epithets of {1} Bhīma. {2} of Kṛṣṇa. --पंचकं the last five days of the bright half of the month of Kārtika. --यंत्रं a kind of retort. --व्रतं ‘crane-like conduct’, hypocrisy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0785-1c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)क, इ ङ कौटिल्ये । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-अक०-सक० च-सेट् ।) कौटिल्य- मिह कुटिलीभावः कुटिलीकरणञ्च । इ, वङ्क्यते । ङ, वङ्कते काष्ठं कुटिलं स्यादित्यर्थः । वङ्कते काष्ठं कुटिलं करोतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
ब(व)कः, पुं, (ब(व)ङ्कते कुटिलीभवतीति । वकि + अच् । पृषोदरादित्वात् नलोपः ।) स्वनाम- [] ख्यातपक्षिविशेषः । तत्पर्य्यायः । कह्वः २ । इत्यमरः । २ । ५ । २२ ॥ द्वारवलिभुक् ३ कक्षेरुः ४ शुक्लवायसः ५ दीर्घजङ्घः ६ बकोटः ७ गृहवलिप्रियः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ निशैतः ९ शिखी १० चन्द्रविहङ्गमः ११ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ तीर्थसेवी १२ तापसः १३ मीन- घाती १४ मृषाध्यायी १५ निश्चलाङ्गः १६ दाम्भिकः १७ । इति राजनिर्घण्टः ॥ अस्य मांसस्य गुणाः । “शरारिबककाकाश्च दात्यूहाः पवनापहाः ॥” इति रत्नावली ॥ अपि च । “हंससारसकाचाक्षवकक्रौञ्चशरारिकाः । नन्दीमुखीसकादम्बावलाकाद्याः प्लवाः स्मृताः ॥ प्लवन्ते सलिले यस्मात् एते तस्मात् प्लवाः स्मृताः ॥ कुलेचराः प्लवाश्चापि कोशस्थाः पादिनस्तथा । मत्स्या एते समाख्याताः पञ्चधानूपजातयः ॥ आनूपा मधुराः स्निग्धा गुरवो वह्निसादनाः । श्लेष्मलाः पिच्छलाश्चापि मांसपुष्टिप्रदा भृशम् ॥ तथाभिष्यन्दिनस्ते हि प्रायोऽपथ्यतमाः स्मृताः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ स्वनामख्यातपुष्पवृक्षः । तत्पर्य्यायः । शिव- वल्ली २ पाशुपतः ३ एकाष्ठीलः ४ वसुः ५ । इत्यमरः ॥ एकाष्ठीला ६ बुकः ७ वसुकः ८ वसूकः ९ । इति तट्टीका ॥ बकपुष्पः १० शिवमल्ली ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ काक- शीर्षः १२ स्थूलपुष्पः १३ शिवप्रियः १४ काक- नामा १५ वसहट्टः १६ स्वपूरकः १७ रक्त- पुष्पः १८ मुनितरुः १९ अगस्तिः २० वङ्ग- सेनकः २१ । इति रत्नमाला ॥ अगस्त्यः २२ शीघ्रपुष्पः २३ मुनिद्रुमः २४ व्रणारिः २५ दीर्घफलकः २६ वक्रपुष्पः २७ सुरप्रियः २८ । “सितपीतनीललोहितकुसुमभेदाच्चतुर्विधो- ऽगस्तिः । मधुरशिशिरदोषश्रमकासविनाशनश्च भूतघ्नः ॥” तथा च । “अगस्ति शिशिरं गौल्यं त्रिदोषघ्नं श्रमापहम् । बलासकासवैवर्ण्यभूतघ्नञ्च बलावहम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “अगस्तिकुसुमं शीतं चातुर्थकनिवारकम् । नक्तान्ध्यनाशनं तिक्तं कषायं कटुपाकि च । पीनसश्लेष्मपित्तघ्नं वातघ्न मुनिभिर्मतम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ अन्यच्च । “वासकस्य च पुष्पा वङ्गसेनस्य चैव हि । कटुपाकानि तिक्तानि कासक्षयकराणि च ॥” इति राजवल्लभः ॥ “बकः पाशुपतश्चैव शिवापीडश्च सुव्रतः । वसुकश्च शिवाङ्कश्च शिवेष्टः क्रमपूरकः ॥ शिवमल्लिः शिवाह्लादः शाम्भवो रविसंमितः । [] बकोऽतिशिशिरस्तिक्तो मधुरो मधुगन्धकः ॥ पित्तदाहकफश्वासश्रमहारी च दीपनः ॥” इति च राजनिर्घण्टः ॥ “शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीला वुको वसुः । वुकोऽनुष्णः कटुस्तिक्तः कफपित्तविषापहः । योनिशूलतृषादाहकुष्ठशोथास्रनाशनः ॥” इत्यपि भावप्रकाशः ॥ तालव्यशकारः । यथा, -- “ -- शो वान्तो वपरो बकः ।” इति बीजवर्णाभिधानम् ॥ * ॥ कुवेरः । रक्षोविशेषः । इति मेदिनी । के, ३० ॥ स च भीमेन हतः । (यथा महाभारते । १ । ९५ । ७३ । “तस्यामप्येकचक्रायां बकं नाम राक्षसं हत्वा पाञ्चालनगरमभिगताः ॥”) अत्र कोषे पवर्गीय बकारादौ पठितोऽयं शब्दः किन्तु अमर- टीकायां भरतेन अन्तःस्थवकारादिवचवक- धातुभ्यां क्रमेण घप्रत्ययेन अन्प्रत्ययेन च साधितः ॥ * ॥ यन्त्रविशेषः । यथा, -- “जलकच्छपपातालदोलाभूधरवालुकाः । बकाद्या यन्त्रभेदाः स्युर्व्वज्रान्धाद्याश्च मूषिकाः ॥” इति शब्दचन्द्रिका ॥ अस्य विवरणं यथा, वैद्यके । “दीर्घकण्ठकाचकूप्या गिलयेत् स्वल्पभाण्डकम् । तिर्य्यक् कृत्वा पचेत् चुल्यां बकयन्त्रमिति स्मृतम् ॥” असुरविशेषः । स च श्रीकृष्णेन हतः । यथा, -- “स्वं स्वं वत्सकुलं सर्व्वे पाययिष्यन्त एकदा । गत्वा जलाशयाभ्यासं पाययित्वा प
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बक" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें