🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:03:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पर्वेश
parveśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर्वेश संज्ञा पुं॰ [सं॰] फलित ज्योतिष के अनुसार कालभेद से ग्रहण समय के अधिपति देवता । विशेष— बृहत्संहिता के अनुसार ब्रह्मा, चंद्र, इंद्र, कुवेर, वरुण, अग्नि और यम ये सात देवता क्रमशः छह छह महीने के ग्रहण के अधिपति देवता हुआ करते हैं । ये ह्वी सातो देवता 'पर्वेश' कहलाते हैं । भिन्न भिन्न पर्वेश के समय ग्रहण होने का भिन्न भिन्न फल होता है । ग्रहण के समय ब्रह्मा अधिपति हों तो द्विज और पशुओं की वृद्धि, मंगल, आरोग्य और धन संपत्ति की वृद्धि; चंद्रमा हो तो आरोग्य और धनसंपत्ति की वृद्धि के साथ साथ पंडितों को पीड़ा और अनावृष्टि; इंद्र हो तो राजाओं में विरोध, शरद ऋतु के धान्य का नाश और अमंगल; कुवेर हो तो धनियों के धन का नाश और दुर्भिक्ष; वरुण हो तो राजाओं का अशुभ, प्रजा का मंगल और धान्य की वृद्धि; आग्नि हो तो धान्य, आरोग्य, अभय और अच्छी वर्षा; और यम ह्वो तो अनावृष्टि, दुर्भिक्ष और धान्य की हानि होती है । इसके अतिरिक्त यदि और समय में ग्रहण हो तो क्षुधा, महामारी और अनावृष्टि होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्वेश m. the regent of an astronomical node, Var.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (609,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्वेश पु० ६ त० । ग्रहणकालभेदानामधिपभेदे स च वृ० सं० ५ अ० उक्तो यथा “षण्मासोत्तरवृद्ध्या पर्वेशाः सप्त देवताः क्रमशः । व्रह्म- शशीन्द्रकुवेरा वरुणाग्नियमाश्च विज्ञेयाः । १ ब्राह्मे द्विज पशुवृद्धिक्षेमारोग्याणि शस्यसम्पच्च । तद्वत् २ सौम्ये पीडा विदुषामवृष्टिश्च । ३ ऐन्द्रे भूपविरोधः शारदसस्य- क्षयो न च क्षेमम् । ४ कौवेरेऽर्थपतीनामर्थविनाशः सु- भिक्षं च । ५ वारुणमवनीशाशुभमन्येषां क्षेमसस्यवृद्धि- करम् । ६ आग्नेयं मित्राख्यं सस्यारोग्याभयाम्बुक- रम् । ७ याम्यं करोत्यवृष्टिं दुर्भिक्षं सङ्क्षयं च सस्या- नाम् । यदतःपरं तदशुमं क्षुन्मारावृष्टिदं पर्व” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4270,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें