🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:03:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ईश
īśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) (1.3.4) कुबेर · सूर्य · शुक्र · मंगल · राहु · शनि · चन्द्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ ईशा, ईशी]
१. स्वामी । मानिक । उ॰—जो सबते हित मोकहँ कीजत, ईश दवा करिकै बरु दीजत ।—रामचंद्र॰,पृ॰ १६१ ।
२. राजा ।
३. ईश्वर । परमेश्वर ।
४. महादेव । शिव । रुद्र । उ॰—वंद्रहिं बदंत है सब केशब ईशत बंदनता अति पाई ।—रामचं॰,पृ १६१ यौ॰ — ईशकोण ।
५. ग्यारह की संख्या ।
६. आर्दा नक्षत्र ।
७. एक उपनिषद् जो शुक्ल यजुर्वेद की वाजसनेयि शाखा के अंतर्गत है । इसका पहला मंत्र 'ईश' शब्द से प्रारंभ होता है । ईशावास्य उपनिषद् । यौ॰—देवेश । नरेश । वागीश । सुरेश ।
८. पारद । पारा ।
ईश २ वि॰
१. ऐश्वर्यशाली ।
२. सामर्थ्यवान् [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईश mfn. owning, possessing, sharing
one who is completely master of anything
capable of (with gen.)
powerful, supreme
a ruler, master, lord, Mn.; ŚBr.; MBh.; Kum. &c.
ईश (अस्), m. a husband, L.
a Rudra
the number ‘eleven’ (as there are eleven Rudras)
N. of Śiva as regent of the north-east quarter, MBh.; Hariv.; R.; Śak. &c.
N. of Śiva
of Kuvera
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (171,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईश a. [ईश्-क] 1 Owning, possessing, sharing, master or lord of; see below. --2 One who is completely master of anything. --3 Capable of (with gen.). --4 Powerful, supreme. --शः 1 A lord, master; with gen. or in comp.; कथंचिदीशा मनसां बभूवुः Ku. 3. 34 with great difficulty controlled (were masters of) their minds; so वागीश, सुरेश &c. --2 A husband. --3 A Rudra. --4 The number 11 (derived from the eleven Rudras). --5 N. of Śiva (as regent of the northeast quarter). --शा 1 Supremacy, power, dominion, greatness. --2 N. of Durgā. --3 A woman having supremacy; a rich lady. --Comp. --कोणः the northeast quarter. --पुरी, --नगरी N. of Benares. --बलं the missile पाशुपत. --सरघः an epithet of Kubera.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0283-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईश पु० ईश--क । १ ईश्वरे “वागीशं वाग्भिरर्थ्याभिः प्रणिपत्योप- तस्थिरे” कुमा० “वागीशाद्याः सुनमनसः सर्व्वार्थानामुपक्र- मे” माधवः “इत्थं क्षितीशेन वसिष्ठधेनुः” रघुः १ परमे- श्वरे पु० । “लोकेश! चैतन्यमयादिदेव!” प्रातः कृत्ये पुरा० । “ईशस्यैष निवेशितः पदयुगे भृङ्गायमाणं भ्रमत्” न्यायचर्चेयमीशस्य मनव्यपदेशभाक्” कुसुमा० । ३ महादेवे । “ब्रह्माच्युतेशार्कवनस्प तीनाम्” “स्वमन्त्रतो- होमचतुष्टचं स्यात्” हेमा० मत्स्यपु० । मल० त० “ब्रह्माच्यु शानवनस्प तीनामिति” पाठः । रुद्रसंख्यातुल्यसं- ख्याकत्वात् ४ एकादशसंख्याम् । “तारोमाया वर्म्मवीज- मृद्धिरीशस्वरान्विता” तन्त्रसारे त्वरितामन्त्रोद्वारे ईशस्वर एकादशस्वर एकार इति कृष्णा० ५ तद्दैवात्ये आर्द्रानक्षत्रे च । “नेशेज्याग्निविशाखवाय्व हिमघायाम्यैः” राजमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईश, ङ, ल, ऐश्वर्य्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां- आत्मं अकं-सेट् ।) दीर्घादिः । ऐश्वर्य्यमीश्वरीभावो- ऽधीनीकरणञ्च । ङ ल ईष्टे धनी । मायानामी- शिषेण च । अत्र कर्म्मणिषष्ठी । इति दुर्गादासः ॥
ईशं, त्रि, (ईष्टे इति । ईश् + क ।) ईश्वरं । (यथा [] कुमारे २ । ९ “जगदीशो निरीश्वरः” ।) प्रभुः । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ ॥ (यथा, कुमारे । ३ । ३४ “कथञ्चिदीशा मनसां बभूवुः” ।)
ईशः, पुं, (ईष्टे इति । ईश + क ।) महादेवः । (“शनैः कृतप्राणविमुक्तिरीशः पर्य्यङ्कबन्धं निविडं बिभेद” । इति कुमारे ३ । ५९ ।) ईशानकोणाधिपतिः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-216-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ईश" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें