🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शूली
śūlī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शूली १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शूलिन्]
१. त्रिशूल धारण करनेवाले, शिव । महादेव । उ॰—श्रृंगी शूली धूरजटी, कुंडलीश त्रिपुरारि । वृषा कपर्दी मानहर, मृत्युंजय कामारि ।—सबल (शब्द॰) ।
२. खरगोश । शशक । खरहा ।
३. शूलरोग से पीड़ित व्यक्ति । वह जिसे शूलरोग हुआ हो ।
४. एक नरक का नाम । उ॰—(क) तेरहों शूली नरक कहावै । शूली सम दुख तामे पावै । जो नर पाप करै अधिकाई । करि शिकार मृग मारै जाई ।—विश्राम (शब्द॰) । (ख)—काहू को शस्त्रन ते मारै । तेहि यम शूली नरक में डारै ।—विश्राम (शब्द॰) ।
५. कुंतधारी व्यक्ति । वह जो शूल धारण किए हो (को॰) ।
शूली २ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ सुली । उ॰—नाहक नर शूली धरि दीन्हों । जिन बन माहिं ठगाही कीन्हों ।—विश्राम (शब्द॰) । (ख) कौन पाप मैं ऐसो कियो । जाते मोकूँ शूली दियो ।— सूर (शब्द॰) ।
शूली ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शूल] पीड़ा । शूल । उ॰—सो सुधि भूप हिये महँ भूली । अजहूँ उठत जासु ते शूली ।—सबल (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—उठना ।
शूली ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक प्रकार की घास । शूलीपत्री । विशेष—इस घास को पशु बड़े चाव से खाते हैं और इसका व्यवहार औषध रूप में भी होता है । वैद्यक के अनुसार यह किंचित उष्ण गुरु, बलकारक, पित्त तथा दाहनाशक और गौओं तथा भैसों का दूध बढ़ानेवाली मानी जाती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूली (ई), f. a kind of grass, L.
शूली See under शूल, p. 1086, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूली स्त्री शूलं पत्त्राकारे अस्त्यस्य अच् गौरा० ङीष् । शूलाकारपत्त्रयुते स्वनामख्याते तृणभेदे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5137,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूली, [न्] पुं, शूलमस्यास्तीति । शूल + इनिः । शिवः इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ८४ । ८४ । “ततो गृध्रवटं गच्छेत् स्वानं देवस्य शूलिनः ॥” शशः । इति भावप्रकाशः ॥ शूलास्त्रधारके शूलरोगयुक्तेच त्रि । यथा, -- “बर्जयेद्विदलं शूली कुष्ठी मांसं क्षयी स्त्रियम् । इति वैद्यकम् ॥ तस्य कारणं प्रायश्चित्तञ्च यथा, -- “शूली परोपतापेन जायते तत्प्रमार्ज्जकः । सोऽन्नदानं प्रकुर्व्वीत तथा रुद्रं जपेन्नरः ॥” इति शातातपीयकर्म्मविपाकः ॥
शूली, स्त्री, तृणभेदः । तत्पर्य्यायः । शूलपत्री २ अशाखा ३ धुम्रमूलिका ४ जलाश्रया ५ मधु- लता ६ पिच्छिला ७ महिषीप्रिया ८ । अस्या गुणाः । पिच्छिलत्वम् । कोष्णत्वम् । गुरुत्वम् । गौल्यत्वम् । बलप्रदत्वम् । पित्तदाहहरत्वम् । रुच्यत्वम् । दुग्धवृद्धिकारित्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-132-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें