🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:12:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ईशान
īśāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईशान १ संज्ञा पुं [सं॰] [स्त्री॰ ईशानी]
१. स्वामी । अधिति । प्रभु ।
२. शिव । महादेव । रुद्र ।
३. ग्यारह की संख्या ।
४. ग्यारह रुद्रों में से एक ।
५. शिव की आठ मूर्तियों में से एक । सुर्य ।
६. पूरब और उत्तर के बीच का कोना ।
७. आर्दा नक्षत्र (को॰) ।
८. प्रकाश । ज्योति (को॰) ।
९. शमी वृक्ष (को॰) ।
ईशान वि॰
१. शास्ता । शासक ।
२. ऐश्वर्यशाली ।
३. संपन्न [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईशान (and ईशान) mfn. owning, possessing, wealthy
reigning, RV.; AV.; VS.; ŚBr. &c.
ईशान (अस्), m. a ruler, master, one of the older names of Śiva-Rudra, AV.; VS.; ŚBr.; MBh.; Kum. &c.
one of the Rudras
the sun as a form of Śiva
a Sādhya
N. of Viṣṇu
N. of a man
ईशान (अम्), n. light, splendour, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (171,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईशान a. [ईश् ताच्छील्ये चानश्] 1 Owning, possessing, master or lord. --2 Reigning, ruling. --3 Wealthy, rich. --नः 1 A ruler, master, lord. --2 N. of Śiva; ईशानसंदर्शनलालसानां Ku. 7. 56; K. 10. --3 The Ārdrā Nakṣatra. --4 One of the Rudras. --5 The number ‘eleven’. --6 The sun as a form of Śiva. --7 A Sādhya. --8 N. of Viṣṇu. --नी N. of Durgā. --नी, --नः The silk-cotton tree (शाल्मली). --नं Light, splendour. --Comp. --आदिपंचमूर्तिः f. one of the five forms of Śiva. --कृत् a. {1} making one a master or able. {2} acting like a competent person.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0283-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईशान त्रि० ईश--ताच्छील्ये चानश् । १ ऐश्वर्य्यशीले २ रुद्रभू- र्तिभेदे पु० । “तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पतिम्” ऋ० १, ८९, ५ । “ईशानसंदर्शनलालसानाम्” कुमा० ३ तद्देवताके आर्द्रान- क्षत्रे तत्तुल्यसंख्यायाम् ४ एकादशसंख्यायाम् । शिवस्य अ- ष्टसु मर्तिषु सूर्य्यमूर्तिरूपतया पूज्ये ५ शियमूर्तिमेदे अष्टौ मूर्त्तीरभिधाय “मूर्त्तयोऽष्टौ शिवस्यैताः पूर्व्वादि- क्रर्मयोगतः । आग्नेय्यन्ताः प्रपूज्यास्तु वेद्यां लिङ्गे शितं यजेत्” ति० त० भविष्य पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईशानं, क्ली, (ईश + आनश् ।) ज्योतिः । इतिमेदिनी ॥ (तद्विशिष्टे, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १ । १७५ । ४ । “मुषाय सूर्य्य कवे चक्रमोशान ओजसा” ।)
ईशानः, पुं, (ईष्टे । ईश् + ताच्छिल्यवयोवचनशक्तिषु चानश् ।) महादेवः । इत्यमरः ॥ (“तस्मिन् मुहूर्त्ते पुरसुन्दरीणा- मीशानसंदर्शनलालसानाम्” ॥ इति कुमारे ७ । ५६ । “तत्रेशानं समभ्यर्च्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः” । इति भारते ।) एकादशरुद्रान्तर्गतरुद्रविशेषः । इति पुराणं ॥ (यथा, आश्वलायंनगृह्यसूत्रे । ४ । ९ । “हराय मृडाय शर्व्वाय शिवाय भवाय महादेवाय उग्राय भीमाय पशुपतये रुद्राय शङ्करायेशानाय स्वाहा” इति । दूतमूर्त्तिधरः शिवः । स च धूम्र- जटिलः । यथा, मार्कण्डेये । ८८ । २३ ॥ “सा चाह धूम्रजटिलमीशानमपराजिता । दूतत्वं गच्छ भगवन् पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः” ।) शिवाष्टमूर्त्त्यन्तर्गतसूर्य्यमूर्त्तिः । इति स्मृतिराग- मश्च ॥ (परमेश्वरः । यथा, कृष्णयजुर्व्वेदे । “सर्व्वेन्द्रियगुणावासं सर्व्वेन्द्रियविवर्जितम् । सर्व्वस्य प्रभुमीशानं सर्व्वस्य शरणं वृहत्” । तथा च महाभारते १ । १ । २२ । “आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् । ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्” ॥ साध्यापुत्रो देवताभेदः । यथा, -- “धर्म्माल्लक्ष्म्युद्भवः कामः साध्या साध्यान् व्यजायत । प्रसवं व्यवनञ्चैवं ईशानं सुरभिं तथा” ॥ [] इति भारते ।) शमीवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-216-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ईशान" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें