🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:16:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ईश्वर
īśvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईश्वर १ संज्ञा पुं [सं॰] [स्त्री॰ ईश्वरी]
१. मालिक । स्वामी । प्रभु ।
२. योगशास्त्र के अनुसार क्लेश, कर्म, विपाक और आशय से पृथक् पुरुषविशेष । परमेश्वर । भगवान् । यौ॰—ईश्वरप्रणिधान । ईश्वराधिष्ठान । ईश्वरधिष्ठिन । ईश्वराधीन ।
३. महादेव । शिव ।
४. रामानुजाचार्य के अनुसार तीन पदार्थों में से एक जो संसार का कर्ता, आपादान, अंतर्यामी और ऐश्वर्य तथा विर्य आदि से संपन्न माना जाता है । ( शेष दो पदार्थ चित् और अचित् है) ।
५. राजा ।
६. यति ।
७. पारद । पारा ।
८. पीतल ।
९. कामदेव । पुष्पधन्वा (को॰) । १० एक संवत्सर [को॰] ।
ईश्वर २ वि॰ समर्थ । शक्तिमान् । संपन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईश्वर mfn. able to do, capable of (with gen. of Vedic inf., or with common inf.), liable, exposed to, AV.; TS.; ŚBr.; AitBr.; Kum.; Hit. &c.
ईश्वर mf(ई). master, lord, prince, king, mistress, queen, AV.; ŚBr.; Ragh.; Mn. &c.
ईश्वर (अस्), m. a husband, MBh.
God
the Supreme Being, Mn.; Suśr.; Yājñ. &c.
the supreme soul (आत्मन्)
Śiva
one of the Rudras
the god of love
N. of a prince
the number ‘eleven’
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (171,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईश्वर a. (रा-री f.) [ईश्-वरच् P. III. 2. 175] 1 Powerful, able, capable of (with inf.); Ku. 4. 11; R. 15. 7. --2 Rich, wealthy; Pt. 2. 67. --रः 1 A lord, master; ईश्वरं लोकोर्थतः सेवते Mu. 1. 14; so कपीश्वरः, कोशलेश्वरः, हृदयेश्वरः &c. --2 A king, prince, ruler; राज्यमस्तमितेश्वरं R. 12. 11; Ms. 4. 153, 9. 278. --3 A rich or great man; तृणेन कांर्य भवतीश्वराणां Pt. 1. 71; R. 3. 46; Bh. 3. 59; मा प्रयच्छेश्वरे धनं H. 1. 15; cf. “To carry coals to Newcastle.” --4 A husband; नेश्वरे परुषता सखि साध्वी Ki. 9. 39. --5 The Supreme God (परमेश्वर); ईश एवाहमत्यर्थं न च मामीशते परे । ददाभि च सदैश्वर्यमीश्वरस्तेन कीर्तितः ॥. --6 N. of Śiva; V. 1. 1. --7 The God of love, Cupid. --8 The Supreme soul; the soul. --9 The eleventh year (संवत्सर) of the Śālivāhana era. --रा, --री N. of Durgā; of Lakṣmī; or of any other of the saktis; ईश्वरीं सर्वभूतानां त्वामिहोपह्वये श्रियं. --री N. of several plants and trees; लिंगिनीलता, वंध्याकर्कटी, क्षुद्रजटा and नाकुलीवृक्ष. --Comp. --अधीन a. subject to a lord or king, dependent on a lord or god. --निषेधः denial of the existence of god, atheism. --निष्ठ a. trusting in god. --पूजक a. pious, devout. --पूजा worship of god. --प्रसादः divine favour. --भावः royal or imperial state. --विभूतिः f. the several forms of the Supreme god; for a full [] enumeration, see Bg. 10. 19-42. --सद्मन् n. a temple. --सभं a royal court or assembly. --सेवा worship of god.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0284-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईश्वर पु० ईश--वरच् । १ महादेवे २ कन्दर्पे पातञ्जलोक्ते, क्लेश- जन्मकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टे पुरुषविशेषे ३ चैतन्यात्मनि, “ईश एवाहमत्यर्थं न च मामीशते परे । ददामि च सदै- श्वर्य्य मीश्वरस्तेन कीर्त्त्यते” इत्युक्तलक्षणे ४ परमेश्वरे, “ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन! तिष्ठति” गीता प्रभ- वादिमध्ये ५ एकादशे वत्सरे च तत्फलम् । “सुमिक्षं क्षेम- मारोग्यं कार्पासस्य महार्घ्यता । लवणं मधु गव्यञ्च ईश्वरे र्दुलभं प्रिये!” ज्योति० ६ आढ्ये, ७ स्वामिनि च त्रि० स्त्रीत्वे गौरा० ङीष् । “ईश्वरीं सर्वभूतानामिति” श्रीसूक्तम् । आर्हता नित्येश्वरं न मन्यन्ते तच्च अर्हच्छब्दे ३८२ पृष्ठे दर्शितम् एवं सांख्यैरपि “ईश्वरासिद्धेः” सा० सू० । “नित्येश्वरो निषिद्धः ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्धा” “उपासा सिद्धस्य प्रशंसामात्रम्” सां० सूत्राभ्यां प्रकृत्युपासकस्य [] जन्यैश्वर्य्यं स्वीकृतम्” सां० कौ० च नित्येश्वरस्य कर्तृत्वं निरासितं यथा । “न च क्षीरप्रवृत्तेरपीश्वराधिष्ठाननिवन्धनत्वेन साध्यत्वान्न साध्येन व्यभिचारैति साम्प्रतं प्रेक्षावत्प्रवृत्तेः स्वार्थकारु- ण्याभ्यां व्याप्तत्वात् ते च जगत्सर्गाद्व्यावर्त्तमाने प्रेक्षा- वत्प्रवृत्तिपूर्व्वकत्वमपि व्यावर्त्तयतः नह्यवाप्तसकलेप्सितस्य भगवतोजगत्सृजतः किमप्यभिलषितं भवति नापि कारु- ण्यादस्य सर्गे प्रवृत्तिः प्राक् सर्गाज्जीवानामिन्द्रियशरीर- विषयानुत्पत्तौ दुःखाभावेन कस्य प्रहाणेच्छा कारुण्यं? सर्गोत्तरकालं दुःखिनीऽवलोक्य कारुण्याभ्युपगमे दुरुत्तर- मितरेतराश्रयत्वं कारुण्येन सृष्टिः सृष्ट्या च कारुण्य- मिति । अपि च करुणया प्रेरितः ईश्वरः सुखिन एव जन्तून् सृजेन्न विचित्रान् । कर्म्मवैचित्र्यादिति चेत् कृत- मस्य प्रेक्षावतः कर्म्माधिष्ठानेन तदनधिष्ठानमात्रादेवाचेत- नस्यापि कर्मणः प्रवृत्त्युपपत्तेस्तत्कार्य्यशरीरेन्द्रियविषया- नुत्पत्तौ दुःखानुत्पत्तेरपि सुकरत्वात् । प्रकृतेस्त्वचेतनयाः प्रवृत्तेर्न खार्थानुग्रहो न वा कारुण्यं प्रयोजकमिति नोक्तदीषप्रसङ्गावतारः” । नित्येश्वरस्य यथानुमानं तथा आन्वीक्षिकीशब्दे ७३९ पृष्ठे सर्वदर्शनसंग्रहवाक्येन प्रदर्शितम् ईश्वरसाधनं तु गौ० सूत्रवृत्त्याद्युक्तं यथा “ईश्वरः कारणं पुरुषकर्म्म- साफल्यदर्शनात्” सू० । “गुणविशिष्टमात्मान्तरमीश्वरः” भा० । “गुर्णर्नित्येच्छाप्रयत्नैर्विशेषगुणैः, सामान्यैः संयोगा- दिभिश्च विशिष्टमात्मान्तरं जीवेभ्यो भिन्न आत्मा जग- दाराध्यः सृष्ट्यादिकर्त्ता वेदद्वारा हिताहितोपदेशको जगतः पितेति । अनुमानन्तु क्षित्यादिकं सकर्त्तृकं कार्य्य- त्याद्षटादिवदित्याद्यूह्यम्” वृत्तिः । बाणादसूत्रे च “संज्ञाकर्म्म त्वस्मद्विशिष्टानां लिङ्गम्” “प्रत्यक्षप्रवृत्ततया संज्ञाकर्मणः” सूत्राभ्यामीश्वरसाधनं दर्शितं विवृतमेत- दुपस्करे यथा । “तुशब्दः स्पर्शादिलिङ्गव्यवच्छेदार्थः संज्ञा नाम, कर्म्म कार्य्यम्” क्षित्यादि तदुभयमस्मद्विशिष्टानाम् ईश्वरमहर्षीणां सत्त्वेऽपि लिङ्गम् कथमेतदित्यत आह । अत्रापि संज्ञा च कर्म्म चेति समाहारद्वन्द्वादेकवद्भावः संज्ञाकर्त्तुर्ज्जग- त्कर्त्तुश्चाभेदसूचनार्थः । तथाहि यस्य स्वर्गापूर्व्वादयः प्रत्यक्षाः स एव तत्र स्वर्गापूर्व्वादिसंज्ञाः कर्त्तुमीष्टे नेतरः एवञ्च घटपटादिसंज्ञानिवेशनमपि ईश्वरसंङ्केताधीनमेव यः शब्दो यत्नेश्वरेण सङ्केतितः स तत्र साध्रुः यथा या काचि- [] दोषधिर्नकुलदंष्ट्राग्रस्पृष्टा सा सर्व्वाऽपि सर्पविषं हन्तीत्ये- तादृशी संज्ञा अस्मदादिविशिष्टानां लिङ्गमनुमापकं या- ऽपि मैत्रादिसंज्ञा पित्रा पुत्रे क्रि
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईश्वरं, त्रि, (ईश् + वरच् ।) आढ्यं । (“दरिद्रान् भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम्” । इति हितोपदेशे । १ । ७६ ।) स्वामि । इति वि- श्वमेदिन्यौ ॥ (यथा महाभारते । “अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किञ्चन । तत्सर्व्वं तव विस्रब्धं कुरु प्रणयमीश्वर” ॥ नियन्ता । प्रभुः । “ईश्वरः सर्व्वभूतानां धर्म्मकोषस्य गुप्तये” । इति मनुः । १ । ९९ ॥)
ईश्वरः, पुं, (ईष्टे इति । ईश् + वरच् । यद्वा, अश्नुते व्याप्नोतीति अशधातोर्वरट् उपधाया ईत्वं च ।) शिवः । (यथा, कुमारे । ७ । ३१ । “तद्गौरवान्मङ्गलमण्डनश्रीः सा पस्पृशे केवलमीश्वरेण” । “अथेश्वरं देवगणः सह सप्तर्षिभिर्विभुम्” ॥ “वाग्भिः स्थितः स्तुवन् यावच्छिवे भावे शिवः स्थितः । शिवं शिवाय भूतानां स्थितं ज्ञात्वा कृताञ्जलिः ॥ क्रोधाग्निरुक्तवान् देवमहं किं करवाणि ते” । “तमुवाचेश्वरः क्रोधं ज्वरो लोके भविष्यसि” ॥ इति चरके चिकित्सास्थाने तृतीयाध्यायः ॥ “ततः सृष्ट्वा प्रजाः शेषं तदा तं क्रोधमीश्वरः । विन्यस्तवान् स भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च” ॥ इति सुश्रुते कल्पस्थाने तृतीयाध्यायः ॥) कन्दर्पः । इति मेदिनी ॥ “विशुद्धसत्त्वप्रधानाज्ञानोपहितचैतन्यम्” । इति वेदान्तः ॥ न्यायमते ईश्वरगुणाः । संख्यादि- पञ्च बुद्धिः इच्छा यत्नश्च । ईश्वरस्वरूपं ब्रह्मशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ ऐश्वर्य्यशाली । तत्पर्य्यायः । राष्ट्री १ अर्य्यः २ नियुत्वान् ३ इनैनः ४ । इति वेदनि- र्घण्टौ २ अध्यायः ॥ श्रीहरिः । यथा । रुद्रौवाच । “हरे कथय देवेश देवदेवक ईश्वर । को ध्येयः कश्च वै पूज्यः कैर्व्रतैस्तुष्यते परः” ॥ इत्यादि । श्रीहरिरुवाच । [] “शृणु रुद्र प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा च सुरैः सह । अहं हि देवो देवानां सर्व्वलोकेश्वरेश्वरः ॥ अहं ध्येयश्च पूज्यश्च स्तुतोऽहं स्तुतिभिः सुरैः । अहं प्रपूजितो रुद्र ददामि परमां गतिम्” ॥ इत्यादि च गारुडे २ अध्यायः ॥ (स्वनामख्यातो नृपतिभेदः । यथा, महाभारते । “मतिमांश्च मनुष्येन्द्रः ईश्वरश्चेति विश्रुतः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-217-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ईश्वर" आता है (60)
मुनि वह जो मनन करे । ईश्वर, धर्म और सत्यासत्य आदि का सूक्ष्म वितचार करनेवाल…नारायण विष्णु । भगवान । ईश्वर । विशेष—इस शब्द की व्युत्पत्ति ग्रथों में कई प्…भरण्यु ईश्वरप्रणी ईश्वरलोकेश विश्व का स्वामी । ईश्वरअन्नाद वह जो सब को ग्रहण करे । ईश्वरतमोनुद ईश्वरकालकृत् परमात्मा । ईश्वरकाशीनाथ विश्वनाथ । शिव । ईश्वरजगन्नाथ जगत् का नाथ । ईश्वरअधिपुरुष परमपुरुष । परमात्मा । ईश्वरत्र्यंगट ईश्वरदेवश्रुत ईश्वरत्रिलोकेश ईश्वरनास्तिकता नास्तिक होने का भाव । ईश्वर, परलोक आदि को न मानने की बुद्धिनास्तिक्य नास्तिकता । ईश्वर, परलोक आदि में अविश्वाससच्चिदानंद (सत्, चित् और आनंद से युक्त होने के कारण) परमात्मा का एक नाम । ईश्वर ।…रब ईश्वर । परमेश्वरजगद्दीप ईश्वरदेवताति देवता । ईश्वरदेहकृत् ईश्वरनरोत्तम ईश्वर । भगवान । विष्णुचतुर्वेद परमेश्वर । ईश्वरतत्पुरुष ईश्वर । परमेश्वरजगन्निवास ईश्वर । परमेश्वरदेवाधिदेव ईश्वर । सर्वश्रेष्ट देवताप्रपूर्वग परब्रह्म । ईश्वरत्रिलोकनाथ तीनों लोकों का मालिक या रक्षक, ईश्वरनित्यमुक्त परमात्मा । ईश्वरविश्वेश्वर ईश्वरचतुर्दंष्ट्र ईश्वरपरेश ईश्वरमायी माया का अधिष्ठता, परब्रह्म । ईश्वरभगवंत † पु संज्ञा पुं॰ भगवान । ईश्वर । दे॰ 'भगवत्'आप सर्वईश स्वामी । मानिकअखिल संपूर्ण । समग्र । बिलकुल । पूरा । सबअर्य स्वामीअर्ह पूज्यप्रभु वह जो अनुग्रह या निग्रह करने में समर्थ हो । जिसके हाथ में रक्षा, दंड औ…सेव्य सेवा के योग्य । जिसकी सेवा करना उचित हो । खिदमत के लायक । जैसे,—गुरु, …यज्ञिय यज्ञ संबंधी । यज्ञोपयुक्तस्वर्ग हिंदुओं के सात लोकों में से तीसरा लोक जो ऊपर आकाश में सूर्य लोक से लेक…चार्वाक एक अनीश्वरवादी और नास्तिक तार्किक । पर्या॰— बार्हस्पत्य । नास्तिक । लौ…स्थिरतर अत्यंत दृढ़ । विशेष दृढ़कंत प्रसन्न । आनंदितअकरण कर्म का न किए हुए के समान होना । कर्म का फल रहित होना । कर्म का अभाव ।…कामद मनोरथ पूरा करनेवाला । इच्छानुसार फल देनेवाला । यौ.—कामदगिरि = चित्रकूटमहेश महादेव । शिवभगवत् ऐश्वर्ययुक्त । भगवान् । पूजनीयब्रह्म एक मात्र नित्य चेतन सता जो जगत् का कारण हे । सत्, चित्, आनंद स्वरुप तत…उपपादुक जिसके पैर में पादुका हो । जूते पहना हुआविश्वेश शिवसर्वज्ञ सब कुछ जाननेवाला । जिसे कुछ अज्ञात न होमहेश्वर महादेव । शंकर । शिवमहाप्रभु वल्लभाचार्य जी की एक आदरसूचक पदवीचतुर्मूर्ति विराट्, सूत्रात्मा, अध्याकृत और तुरीय इन चारो अवस्थाओं में रहनेवाला, ई…दारा पत्नी । भार्या । विशेष— सं॰ 'दार' शब्द नित्य बहुवचनांत है, अतः उसका प्…हलीम मटर के डंठल जो बंबई की ओर काटकर चौपायों को खिलाए जाते हैंकर्ता की प्रथमा का एक॰]
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें