🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आप
āpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आप १ सर्व [सं॰ आत्मन्, प्रा॰ अत्त अप्प अप्परा्, पु आपनो]
१. स्वयं । खूद । विशेष—इसका प्रयोग तीनों पुरुषों के लिये होता है । जैसे, उत्तम पुरुष —मैं आप जाता हूँ, तुम्हें जाने की आवश्यकता नहीं । मध्य पुरुष—तुम आप अपना काम क्यों नहीं करते, दूसरों का मुँह क्यों ताका करते हो । अन्य पुरुष —तुम मत हाथ लगाओ, वह आप अपना् काम कर लेगा ।
२. 'तुम' और 'वे' के स्थान पर आदरार्थक प्रयोग । जैसे,—(क) कहिए बहुत दिन पर आप आए है, इतने दिन कहाँ थे? (ख) ईश्वरचंद्र विद्यासागर पुराने ढंग के पंड़ित थे । आपने समाज संशोधन के लिये बहुत कुछ उद्योग किया । (ग) आप बड़ी देर से खड़े है; ले जाकर बैठाते क्यों नहीं?
३. ईश्वर । भगवान् । उ॰—(क) जहाँ दया तहँ धर्म है, जहाँ लोभ पाप । जहाँ क्रोध दया तहँ काल है, जहाँ क्षमा तहँ आप—कबीर (शब्द॰) । यौ॰—आपकाज=अपना काम । जैसे—आपकाज महाकाज (शब्द॰) । उ॰ —नंददास प्रभु बड़ेइ कहि गए हैं आपकाज महाकाज । —नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ३६८ । आपकाजी= स्वार्थी । मतलबी । आपबीती=घटना जो आपने ऊपर बीत चुकी हो । आपरूप=स्वयं । आप । साक्षात् आप । उ॰— चित्र के अनुप बृजभूप के सरूप को जौ क्यों हूँ आपरूप बृजभूप करि मानती ।—भिखारी॰ ग्र॰, भा॰
१. पृ॰ १५६ । आपस्वार्थी= मतलबी । मुहा॰—आप आप करना=खुशामद करना । जैसे,—हमारा तो आप आप करते मुँह सूखता है और आपका मिजाज ही नहीं मिलता । आप आपकी पड़ना= अपने अपने काम में फँसना । अपनी अपनी अवस्था का ध्यान रखना । जैसे,—दिल्ली दरबार के समय सबको आप आपकी पड़ी थी, कोई किसी को सनता नहीँ था । आप आपकी=अलग अलग । न्यारा न्यारा । जैसे,—(क) दो पुरुष आप आपको ठाडे । जब मिलै जब नित कै गाड़े । —पहेली (केवाड़) । (ख) शेर के निकलते ही लोग आप आपको भाग गए । आप आपमें= आपस में परस्पर । जैसे,—यह मिठाई लड़कों को दे दो, वे आप आप में बाँट लेगे । आपको भूलना=(१) अपनी अवस्था का ध्यान न रखना । किसी मनोवेग के कारण बेसुध होना । जैसे,—(क) बाजारू रंड़ियों के हाव भाव में पड़कर लोग आपको भूल जाते हैं । (ख) जब मनुष्य को क्रोध आता है तब वह आपको भूल जाता है । (२) मदांध होना । घमंड़ में चूर होना । जैसे,—थोड़ा सा धन मिलते ही लोग आपको भूल जाते है । आप से= स्वयं । खुद । जैसे,—उसने आपसे ऐसा किया; कोई उससे कहने नहीं गया था । उ॰—खेलति ही सतरंज अलिनि सों तहाँ हरि आए आपु ही तें किधों काहू के बुलाए री । —केशव ग्रं॰ भा॰ १, पृ॰ १८१ । आपसे आप= स्वयं । खुद ब खुद । जैसे,—(क) आप चलकर बैठिए में सब काम आपसे आप कर लूँगा । (ख) घबराओ मत, सब काम आपसे आप हो जायगा । आप ही= स्वयं । आपसे आप । जैसे-हम सब आप ही आप कर लेगे । उ॰—जागहिं दया दृष्टि कै आपी । खोल सो नयन दीन विधि झाँपी ।—जायसी (शब्द॰) । आप ही आप=(१) बिना किसी और की प्रेरणा के । आपसे आप जैसे—उसने आप ही आप यह सब किया है, कोई, कहने नहीं गया था । (२) मन ही मन में । जैसे,—वह आप ही आप कुछ कहता जा रहा था । (३) किसी को संबोधन करके नहीं । (नाटक में उस 'वाक्य' को सूचित करने का संकेत जिसे आभिनयनकर्ता किसी पात्र को संबोधन करके नहीं कहता, बरन इस प्रकार मुँह फेर कर कहता है, मानो अपने मन में कह रहा है । पात्रों पर उसके कहने का कोई प्रभाव नहीं दिखाया जाता । इसे 'स्वगत' भी कहते है ।) ।
आप २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ आपः=जल]
१. जल । पानी ।उ॰—पिंगल जटा कपाल माथे पै पुनीत आप पावक नयना प्रताप भ्रू पर बरत है ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ २३७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आप m. obtaining
आप mfn. ifc. to be obtained (cf. दुर्˚).
2. आप m. N. of one of the eight demigods called Vasus, VP.; Hariv.; MBh.
3. आप n. (fr. 2. अप्, Pāṇ. iv, 2, 37), a quantity of water, Mallinātha on Śiś. iii, 72.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (142,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आपः [आप्-घञ्] 1 N. of one of the 8 demigods called Vasus. --2 (At the end of comp.) दुराप difficult to be obtained. --पं [अपां समूहः] 1 A flood or stream of water, water. --2 Sky (Nir.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0243-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आप प्राप्तौ वा चुरा० उभ० पक्षे स्वादि० प० सक० अनिट् । आपयति ते आपिपत् त । पक्षे आप्नोति आप्नुतः आप्नुवन्ति आप्नुयात् आप्नोतु आप्नोत् आप्नुवम् । आपत् आप आपथुः आपुः आपिथ । आप्ता आप्यात् आप्स्यति आप्स्यत् । आप्तव्यः आप्यम् आपनीयम् आप्ता आप्तः आप्तिः आत्वा अवाप्य । क्विप् ह्रखः आपः अपः अद्भिः । असुन् आपः । शतृ आप्नुवन् ताच्छील्ये चानश् आप्नुवानः । “अयशोमहदाप्नोति” “इहाग्र्यां कीर्त्ति- माप्नोति” मनुः । “नत्वेवाधौ सोपकारे कौषीदीं वृद्धिमा- प्नुयात्” या० स्मृतिः “पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्त्तिन- माप्नुहि” शकु० “येन श्रेयोहऽमाप्नुयाम्” गीता “स दुष्पा- पयशाः प्रापत्” रघुः । “शतं क्रतूनामपविघ्नमाप सः” रघुः । “यदिदं सर्वं मृलुनाप्तम्” श्रुतिः “नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त्त एव च कर्म्मणि” गीता । कर्म्मणि आप्यते आपि । प्रेरणे णिच् । आपयति ते आपिपत् त । सन् ईप्सति ईप्सितः । प्र--प्रकर्षेणाप्तौ प्राप्नोति प्राप्तः प्राप्तिः “अप्राप्तस्य च याप्राप्तिःसंयोगः स उदाहृतः” भाषा० । सम् + संपूर्ण्णतायां समाप्तः समाप्तिः समापनम् । अव + प्राप्तौ, “अनवाप्तमवाप्तव्यम्” गीता “तपः किलेदं तदवाप्ति साधनं” कुमा० । परि + प्रचुरत्वे समर्थत्वे समुदितत्वे पर्य्याप्तः पर्य्याप्तिः । “सहि धर्मः सुपर्य्याप्तः सर्वस्य पदवेदने” गीताभा० । [] “अपर्य्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्य्याप्त त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्” गीता । अनु + प्रा--पश्चात्प्राप्तौ “नदीं गङ्गामनुप्राप्ताः” भा० आ० प० । वि + विशेषेण आप्तौ व्याप्तिः व्याप्तः, व्याम्यः व्यापकः व्याप- नम् “व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वधीःपरामर्श उच्यते” । “व्याप्तिः साध्यवदन्यस्तिन्नसम्बन्ध उदाहृतः” भाषा० । “अस्यात्मनेप- दित्वमपि स्वाराज्यं प्राप्स्यते भवान्” इति दुर्गादासः ।
आप पु० आप्यते आप--कर्मणि घञ् । अष्टसु वसुषु मध्ये ४ र्थे बसौ, “धरो ध्रुवः सोमनामा तथापोऽप्यनिलो- ऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः” विष्णु ध० । “सव्यदक्षौ वसोर्यस्य चोर्द्धौ हस्तौ सशक्तिकौ । सीराङ्कुशान्वितौ चाधः स भवेदापसंज्ञकः” इति तद्ध्यानम् “आपश्चैवानिलश्चैव ववर्षतुररिन्दमौ” हरिवं० २४५ अ० देवासुरयुद्धे । “आपस्य दुहिता भार्य्या सहस्य परमा प्रिया! भूपतिर्भुवभर्त्ता चाजनयत् पावकं परम्” भा० व० २२१ अ० । भा० आ० प० ६६ अ० तु “धरोध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टा- विति स्मृताः । धूम्रायास्तु धरः पुत्रो ब्रह्मविद्यो ध्रुवस्तथा । चन्द्रमास्तु मनस्विन्याः श्वासायाः श्वसनस्तथा । वाता- याश्चाप्यहः पुत्रः शाण्डिल्याश्च हुताशनः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च प्रभातायाः सुतौ स्मृतौ” इति आपस्थाने अह इति नामान्तरत्वेन कीर्त्तितम् कल्पभेदादविरुद्धम् । प्रभासस्यैव द्युनामता अष्टमस्य वसोः आपगेयशब्दे दर्शयि- ष्यमाणे भा० ९९ अध्याये द्युनामतोक्तेः अपां समूहः अण् । २ जलसमूहे न० । ३ आकाशे निरुक्त० । तस्य सर्वर्मूत्तसंयोगित्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0740-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आप ऌ न औ कि ष्यापने । (चुरा० पक्षे भ्वादि०- स्वादि० वा-उभ०-पर०-सक०-सेट् ।) इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ ऌ आपत् । न आप्नोति कीर्त्ति- र्ब्रह्माण्डं । औ आप्ता । कि आपयति आपति । स्वराज्यं प्राप्स्यते भवान् । इति गणकृतानित्य- त्वात् । इति दुर्गादासः ॥ (पालने । “स्वे स्वेऽन्तरे सर्व्वमिदमुत्पाद्यापुश्चराचरम्” । इति मनुः । (अभि) अभिलाषे । “नान्यदत्तमभीप्सामि स्थानमम्ब ! स्वकर्म्मणा । इच्छामि तदहं स्थानं यन्न प्राप पिता मम” ॥ इति विष्णुपुराणम् । (प्रति + अव) प्रतिग्रहणे । “तां प्रत्यवापुरविलम्बितमुत्तरन्तो धौताङ्गलग्ननवनीलपयोजपत्रैः” । इति । शिशुपालबधे । (प्र) उपगमने । “ते च प्रापुरुदन्तन्तं बुबुधे चादिपूरुषः” । इति रघुवंशे १० । ६ । इत्यादि ।)
आपः, पुं, (आप् + घञ् ।) अष्टवसुमध्ये वसुविशेषः । इति जटाधरः ॥
आपः [स्] क्ली, (आप् + असुन् ।) जलं । पापं । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-177-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आप" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें