🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:52:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खुद
khuda
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खुद अव्य॰ [फा॰ खुद] स्वयं । आप । मुहा॰—खुद ब खुद = आप से आप । बिना क्सी दूसरे के प्रयास, यत्न या सहायता के । उ॰—किसी तरह यह कम- बख्त हाथ आता तो और राजपूत कुद ब खुद पस्त हो जाते ।—भारतेदु॰ ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ५२१ । यौ॰-खुदआरइ, खुदइख्तियार = स्वतंत्र । स्वयं अधिकारप्राप्त खुदइख्तियारी = स्वतत्रता । मनचाह करने का अधिकार । खुदकाश्त । खुदगरज । खुददार । खुददारी = आत्माभिमान । खुदनुआई = आत्मगर्व और ऐश्वर्य का प्रदर्शन । खुदपरस्त । खुदफरामोश = गाफिल । खुद के प्रति विस्मृत । खुद ब खुद । खुदबी = घमंडी । गर्वीला । खुद मतलब । खुदमतलबी । खुद- मुश्तार । खुदरंग । खुदसर । खुदसिताई = आत्मप्रशस्ति ।
खुद संज्ञा पुं॰ [सं॰ क्षद्र] किसी वस्तु को छान लेने या साफ कर लेने पर निकम्मा बचा हुआ भाग । तलछट । मैल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खुद भेदने सक० पर० अनिट् । खोदति अखोदीत् चुखोद । “चोदयत खुदत वाजसातये” ऋ० १० । १०१ । १२ । माघवस्तु खुर्दघातोरेव तद्रूपमुक्त्वा रलोपश्छान्दस इत्याह वोपदेवधातुपाठे त् अयं धातुर्नास्ति । “चनीखुदद् यथा सपम्” आश्व० श्रौ० २ । १० । १४ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2477,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खुद" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें