🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पति
pati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पति के नाम (2.6.35) धव · प्रिय · भर्ता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पति १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ पत्नी]
१. किसी वस्तु का मालिक । स्वामी । आधिपति । प्रभु । जैसे, भूमिपति, गृहपति आदि ।
२. स्त्री विशेष का विवाहित पुरुष । किसी स्त्री के संबंध में वह पुरुष जिसका उस स्त्री ब्याह हुआ हो । पणिग्राहक । भर्ता । कांत । दूल्हा । शौहर । खाविंद । विशेष—साहित्य में पति या नायक चार प्रकार के होते हैं— अनुकूल, दक्षिण, धृष्ट और शठ । 'अनुकूल' वह पति है जो एक ही स्त्री पर पूर्णरूप से अनुरक्त हो और दूसरी की आकांक्षा तक न रखता हो । 'दक्षिण' वह है जिसके प्रणय का आधार अनेक स्त्रियाँ हों, पर जिसकी उन सबपर समान प्रीति हो अथवा जो अनेक स्त्रियों का समान प्रितिपात्र हो । 'धृष्ट' वह है जो तिरस्कार और अपमान सहकर भी अपना काम बनाता है, जिसके लज्जा और मान नहीं होता । 'शठ' वह कहलाता है जो छल कपट में निपुण हो, जो वचनचातुरी से या झूठ बोलकर अपना काम निकाले । इनके अतिरिक्त किसी-किसी आचार्य ने 'अनभिज्ञ' नाम से पति का पाँचवाँ भेद भी माना है । यह हाव भाव आधि श्रृंगार चेष्टाओं का अर्थ समझने में असमर्थ होता है ।
३. पाशुपत दर्शन के अनुसार सृष्टि, स्थिति और संहार का वह कारण जिसमें निरतिशय, ज्ञानशक्ति और क्रियाशक्ति हो और ऐश्वर्य से जिसका नित्य संबंध हो । शिव या ईश्वर ।
४. मर्यादा । प्रतिष्ठा । लज्जा । इज्जत । साख । दे॰ पत । उ॰—(क) अंब पति राखि लेहु भगवान ।—सूर (शब्द॰) (ख) तुम पति राखी प्रह्लाद दीन दुख टोरा ।—गणेश प्रसाद (शब्द॰) ।
५. मूल । जड़ ।
६. गति । गमन (को॰) ।
पति २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ प्रतिष्ठा] दे॰ पत । यौ॰—पतिपानी = दे॰ पतपानी । उ॰—सुमिरौं मैहर कै भवानी तूँ पतिपानी राख मोर ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ ४०१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पति m. (cf. √ 1. पत्; when uncompounded and meaning ‘husband’ instr. पत्या; dat. पत्ये; gen. abl. पत्युर्; loc. पत्यौ; but when meaning ‘lord, master’, and ifc. regularly inflected with exceptions; cf. Pāṇ. i, 4, 8; 9) a master, owner, possessor, lord, ruler, sovereign, RV. &c. &c.
a husband, ib. (in comp. either with the stem or with the gen., e.g. दुहितृ-प्˚ or ˚तुः-प्˚, Pāṇ. vi, 3, 24; when mfn. f. = m., e.g. -जीवत्-पत्या त्वया, R. ii, 24, 8, or पतिका, e.g. प्रमीत-पतिका, Mn. ix, 68)
one of the 2 entities (with पाशुपतस्), RTL. 89
a root, L.
पति f. a female possessor, mistress, Pāṇ. iv, 1, 33, Sch.
a wife (वृद्ध-प्˚ = -पत्नी, the w˚ of an old man, ib. 34, Sch.)
पति f. = गति, going, motion.
पति [cf. Gk. πόσις, ‘husband’; Lat. potis, pos-sum for potis-sum; Lith. patìs, ‘husband’; Goth. (bruth-)faths, ‘bridegroom’]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (582,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पतिः [पा-डति] 1 A master, lord; as in गृहपतिः. --2 An owner, possessor, proprietor; क्षेत्रपतिः. --3 Governor, ruler, one who presides over; ओषधीपतिः, वनस्पतिः, कुलपतिः &c. --4 A husband; प्रमदाः पतिवर्त्मगा इति प्रतिपन्नं हि विचेतनैरपि Ku. 4. 33. --5 A root. --6 Going, motion, flight. --f. A female possessor, a mistress. [] --Comp. --घतिनी --घ्नी {1} a woman who murders her husband. {2} a line on the hand showing that a woman will be faithless to her husband. --देवता, --देवा one who regards her husband as a divinity, a woman loyally devoted to her husband, a chaste woman; कः पतिदेवतामन्यः परिमार्ष्टुमुत्सहते Ś. 6; तमलभंत पतिं पतिदेवताः शिखरिणामिव सागरमापगाः R. 9. 17; धुरि स्थिता त्वं पतिदेवतामां 14. 74. --धर्मः duty (of a wife) towards a husband. --प्राणा a chaste wife. --लंघनं disregarding a former husband by marrying another. --वेदनः N. of Śiva. --(नं) procuring a husband (by magical means). --लोकः the world of husbands in a future life. --व्रता a devoted, faithful and loyal wife, a chaste and virtuous wife; ˚त्वं fidelity to a husband. --सेवा devotion to a husband.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पति पु० पा--डति । १ भर्त्तरि ३ स्वामिनि च तत्स्त्रियां “प- त्युर्नो यज्ञसम्बन्घे” पा० न ङीप् च पत्नी । पतिकृतयज्ञ- फलभागिन्याम् स्त्रियां “विभाषा सपूर्वस्य” पा० गृहस्य पतिः गृहपतिः गृहपत्नी वा । बहुब्रीहावपि शूद्रः पतिर्यस्याः शूद्रपत्नी शूद्रपतिः । पतिशब्दस्य समास एव घिसंज्ञा श्रीपतये श्रीपतेः इत्यादि असमासे तु न घिसंज्ञा पत्या पत्ये इत्यादि आर्षे क्वचित् असमासेऽपि घित्वम् “क्लीवे वा पतीते पतौ” पराशरः “सीतायाः पतये नमः” इत्यादि पतिसेवनप्रकारादिकं यथा “व्यर्थं व्रतादिकं तस्या या भर्त्तुश्चापकारिणी । तप- श्चानशनञ्चैब व्रतं दानादिकञ्च यत् । भर्तुरपियकारिण्याः सर्वं मवति निष्फलम् । यया प्रियः पूजितश्च श्रीकृष्णः पूजितस्तया । पतिव्रताव्रतार्थञ्च पतिरूपी हरिः स्वयम् । सर्वदानं सर्वयज्ञः सर्वतीर्थनिषेवणम् । सर्वं व्रत तपः सर्वमुपवासादिकञ्च यत् । सर्वधर्मश्च सत्यञ्च सर्वदेवप्रपूजनम् । तत्सर्वं स्वामिसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् । सुपुण्ये भारते वर्षे पतिसेवां करोति या । वैकुण्ठं स्वामिना स्वार्द्धं सा याति ब्रह्मणः शतम् । विप्रियं कुरुते मर्त्तुर्विप्रियं वदति प्रियम् । असत्कुल प्रयाता या तत्फलं श्रूयतां सति! । कुम्भीपाकं व्रजेत् सा च यावच्चन्द्रदिवाकरौ । ततो भवति चाण्डाली पतिपुत्रविवर्जिता” ब्रह्म० वै० प्र० ४३ अ० । पतिसेवा- प्रकारस्तु भा० व० २३२ अ० द्रौपद्या सत्यभामां प्रति उक्तस्तत्र दृश्यः । अघिकम् उक्तं पतिव्रताशब्देदृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4216,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पतिः, पुं, (पाति रक्षतीति । पा ल रक्षणे + डतिः ।) मूलम् । गतिः । इति विश्वः ॥ पाणिग्रहीता । भातार इति भाषा । तत्पर्य्यायः । धवः २ प्रियः ३ भर्त्ता ४ । इत्यमरः । २ । ६ । ३५ ॥ कान्तः ५ प्राणनाथः ६ गुरुः ७ हृदयेशः ८ जीवितेशः ९ जामाता १० सुखोत्सवः ११ नर्म्मकीलः १२ रतगुरुः १३ स्वामी १४ रमणः १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ वरः १६ परिणेता १७ गृही १८ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तस्य लक्ष- णम् । विधिवत्पाणिग्राहकः । अनुकूलदक्षिण- धृष्टशठभेदात् पतिश्चतुर्धा । सार्व्वकालिकपरा- ङ्गनापराङ्मुखत्वे सति सर्व्वकालमनुरक्तोऽनु- कूलः । १ । सकलनायिकाविषयसमसहजानु- रागो दक्षिणः । २ । भूयो निःशङ्कः कृतदोषो- ऽपि भूयो निवारितोऽपि भूयः प्रश्रयपरायणो धृष्टः । ३ । कामिनीविषयकपटपटुः शठः । ४ । इति रसमञ्जरी ॥ * ॥ पतिसेवादिफलं यथा, -- “कथं मे सुव्रते ! साध्वि ! निद्राभङ्गः कृतस्त्वया । व्यर्थं व्रतादिकं तस्या या भर्त्तुश्चापकारिणी ॥ तपश्चानशनञ्चैव व्रतं दानादिकञ्च यत् । भर्त्तुरप्रियकारिण्याः सर्व्वं भवति निष्फलम् ॥ यया प्रियः पूजितश्च श्रीकृष्णः पूजितस्तया । पतिवताव्रतार्थञ्च पतिरूपी हरिः स्वयम् ॥ सर्व्वदानं सर्व्वयज्ञः सर्व्वतीर्थनिषेवणम् । सर्व्वं व्रतं तपः सर्व्वमुपवासादिकञ्च यत् ॥ सर्व्वधर्म्मञ्च सत्यञ्च सर्व्वदेवप्रपूजनम् । तत् सर्व्वं स्वामिसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ सुपुण्ये भारते वर्षे पतिसेवां करोति या । वैकुण्ठं स्वामिना सार्द्धं सा याति ब्रह्मणः शतम् ॥ विप्रियं कुरुते भर्त्तुर्विप्रियं वदति प्रियम् । असत्कुलप्रजाता या तत्फलं श्रूयतां सति ! ॥ कुम्भीपाकं व्रजेत् सा च यावच्चन्द्रदिवाकरौ । [] ततो भवति चाण्डाली पतिपुत्त्रविवर्ज्जिता ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४३ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “स्वकान्तश्च परो बन्धुरिह लोके परत्र च । नहि कान्तात् परः श्रेयान् कुलस्त्रीणां परो गुरुः ॥ देवपूजा व्रतं दानं तपश्चानशनं जपः । स्नानञ्च सर्व्वतीर्थेषु दीक्षा सर्व्वमखेष च ॥ प्रादक्षिण्यं पृथिव्याश्च ब्राह्मणातिथिसेवनम् । सर्व्वाणि पतिसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ किमतः पतिभक्ताया अभक्तायाश्च भारते । ययादुःखी सुखारम्भे साकाङ्क्षः प्रथमो भवेत् ॥ पतिसे वापरो धर्म्मो नहि स्त्रीणां श्रुतौ श्रुतम् । स्वप्ने ज्ञाने च सततं कान्तं नारायणाधिकम् । दृष्ट्वा तच्चरणाम्भोजं सेवां नित्यं करिष्यसि ॥ परिहासेन कोपेन भ्रमेणावज्ञया सुते ! । कटूक्तिं स्वामिनः साक्षात् परोक्षान्न करिष्यसि ॥ स्त्रिया वाग्योनिदुष्टायाः कामतो भारते भुवि । प्रायश्चित्तं श्रुतौ नास्ति नरकं ब्रह्मणः शतम् ॥ सर्व्वधर्म्मपरीता या कटूक्तं कुरुते पतिम् । शतजन्मकृतं पुण्यं तस्या नश्यति निश्चितम् ॥ दत्त्वा कन्यां बोधयित्वा जगाम मुनिपुङ्गवः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २४ अध्यायः ॥ अपि च । “या स्त्री भर्त्तुरसौभाग्या साऽसौभाग्या च सर्व्वतः । शयने भोजने तस्या न सुखं जीवनं वृथा ॥ यस्या नास्ति प्रियप्रेम तस्या जन्म निरर्थकम् । तत् किं पुत्त्रे धने रूपे सम्पत्तौ यौवनेऽथवा ॥ य भक्तिर्नास्ति कान्ते च सर्व्वप्रियतमे परे । सा शुचिर्धर्म्महीना च सर्व्वकर्म्मविवर्ज्जिता ॥ पतिर्ब्बन्धुर्गतिभर्त्ता दैवतं गुरुरव च । सर्व्वस्माच्च परः स्वामी न गुरुः स्वामिनः परः ॥ पिता माता सुतो भ्राताक्लिष्टो दत्त्वा मितं धनम् । सर्व्वस्वदाता स्वामी च मूढानां योषितां सुराः ! ॥ काचिदेव हि जानाति महासाध्वी च स्वामिनम् । अतिसद्वं शजाता च सुशीला कुलपालिका ॥ असद्वंशप्रसूता या दुःशीला धर्म्मवर्ज्जिता । मुखदुष्टा योनिदुष्टा पतिं निन्दति कोपतः ॥ या स्त्री द्वेष्टि सर्व्वपरं पतिं विष्णुसमं गुरुम् । कुम्भीपाके प
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पति" आता है (60)
नाथ प्रभु । स्वामी । अधिपति । मालिकप्रज पति । खाविंद । शौहरकांति पति । शौहर । यौ॰—उमाकांत, गौरीकांत, लक्ष्मीकांत, इत्यादिप्रिय स्वामी । पतिसमाप्ताल पति । स्वामी । मालिक । खाविंदरतगुरु पति । खसम । शौहरनर्मकील पतिप्राणेश पति । स्वामीसुखोत्सव पति । स्वामीप्राणाधिनाथ पति । स्वमीमर्मकील स्वामी । शौहर । पतिपाणिग्राह पतिउपयंता वर । पति । वह जो अपमा विवाह करनेवाला होकरग्राह पतिपरिणेता स्वामी । पति । भर्तावारयिता पतिजीवितनाथ पतिपाणिग्राहक पति । भर्ताप्राणेश्वर पति । स्वामीपिउ पति । खाविदबलम प्रियतम । पति । नायकपीया पु संज्ञा पुं॰ स्वामी । पति । पियधव एक जंगली पेड़ जिसकी पत्तियाँ अमरूद या शरीफे की पत्तियों जैसी होती हैंपत पु † संज्ञा पुं॰रम कामदेववै पु ^१ अव्य निश्चयसूचक शब्द या चिह्नचेट दास । सेवक । नौकरनदी जल का वह प्राकृतिक और भारी प्रवाह जो किसी बड़े पर्वत या जलाशय आदि से न…पीव दे॰ 'पीप'भरु पु ^२ संज्ञा पुं॰ बोझ । वजन । बोझारमण आनंदोत्पादक क्रिया । विलास । क्रिड़ा । कोलिधनिक धनी । जिसके पास धन होसामि निंदा । शिकायतभुजंग साँपवल्लभ अत्यंत प्रिय । प्रियतम । प्याराप्रियतम सबसे अधिक प्यारा । प्राणों से भी बढ़कर प्रियपुरंध्रि पुरंध्री संज्ञा स्त्री॰कंत प्रसन्न । आनंदितरामिल रमणहृदयेश प्रेमपात्र । प्यारा । प्रियतमप्राणनाथ प्रिय व्यक्ति । प्यारा । प्रियतमसजन भला आदमी । सज्जन । शरीफमर्द मनुष्य । पुरुष । आदमीपरिणायक नेता । चलानेवाला । पथप्रदर्शकप्राणसम वह जो प्राण के समान प्रिय होमनुष मनुष्य । आदमीवोढा ऋषभक नाम की ओषधिप्रणयी जिसके साथ प्रेम हो । प्रेम करनेवाला । प्रेमीभोक्ता विष्णुवरयिता वरण करनेवालासेक्ता सींचनेवालास्वामी वह जिसके आश्रय में जीवन निर्वाह होता हो । वह जो जीविका चलाता हो । मालि…रतिबंधु प्रेमीप्राणपति आत्माप्राणप्रिय जो प्राण के समान प्रिय हो । प्रियतमईशी शासन रखनेवालागबरू उभड़ती जवानी का । जिसे रेख उठती हो । पट्टाथानी स्थान का स्वामी । वह जिसका स्थान होदूलह वह मनुष्य जिसका विवाह अभी हाल में हुआ हो या शीघ्र ही होने को हो । दुलह…पेलू पेलनेवाला । वह जो पेलता हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें