🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:01:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कांति
kāṃti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कांति १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कान्त]
१. पति । शौहर । यौ॰—उमाकांत, गौरीकांत, लक्ष्मीकांत, इत्यादि ।
२. श्रीकृष्णचंद्र का एक नाम ।
३. चंद्रमा ।
४. विष्णु ।
५. शिव ।
६. कार्तिकेय ।
७. हिंजल का पेड़ । ईजड़ ।
८. वसंत ऋतु ।
९. कुंकुम ।
१०. एक प्रकार का लोहा जो वैद्यक में औषध के काम में आता है । विशेष—वैद्यकशास्त्र में इसकी पहचान यह लिखी है कि जिस लोहे के बर्तन में रखे गरम जल में तेर की बूँद न फैले, जिसमें हींग की गंध और नीम का कड़वापन जाता रहे तथा जिसमें औटाने पर दूध का उफान किनारे की ओर न जाय, वल्कि बीच में इकट्ठा होकर ढूह की तरह उठे, उसे कांत कहते हैं । ऐसे लोहे के बरतन में रखी वस्तु में कसाव नहीं आता । इसे कांतसार भी कहते हैं ।
कांति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कान्ति]
१. दीप्ति । प्रकाश । आभा ।
२. सौंदर्य । शोभा । छवि ।
३. चंद्रमा की १६ कलाओं में एक ।
४. चंद्रमा की एक स्त्री का नाम ।
५. आर्या छंद का एक भेद जिसमें १३ लघु और २५ गुरु होते हैं ।
६. दुर्गा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कान्ति f. desire, wish, L.
loveliness, beauty, splendour, female beauty, personal decoration or embellishment, Nal.; Śak.; Megh.; Pañcat.; Suśr.; Kathās.
a lovely colour, brightness (especially of the moon), Kathās.
(ifc. f. ई), Caurap.
(in rhetoric) beauty enhanced by love, Vām. iii, 1, 22; xxii, 14; Sāh.
a lovely or desirable woman personified as wife of the moon, Hariv. 5419
N. of Lakṣmī, BhP. x, 65, 29
of Durgā, DevīP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (270,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कांतिः f. [कम् भावे क्तिन्] 1 Loveliness, beauty; Me. 15; अक्लिष्टकांति Ś. 5. 19. --2 Brightness, lustre, brilliance; Me. 84. --3 Personal decoration or embellishment1. --4 Wish, desire. --5 (In Rhet.) Beauty enhanced [] by love; (S. D. thus distinguishes कांति from शोभा and दीप्तिः - रूपयौवनलालित्यं भोगाद्यैरंगभूषणं । शोभा प्रोक्ता सैव कांतिर्मन्मथाप्यायिता द्युतिः । कांतिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते 130, 131). --6 A lovely or desirable woman. --7 An epithet of Durgā. --8 A digit of the moon. --Comp. --कर a. beautifying, illuminating, brightening. --द a. beautifying, adorning. --(दं) {1} bile. {2} clarified butter. --द, --दायक, --दायिन् a. adorning. --भृत् m. the moon. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0393-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कान्ति स्त्री कम--कामे कन--दीप्तौ वा भावे क्तिन् । १ दीप्तौ २ शोभायाम् ३ इच्छायाम् ४ स्त्रीणां शृङ्गारजे सौन्दर्य्य गुणभेदे च । कान्तौ कारणं च सुश्रुते दर्शितं यथा “तेजो- ऽप्याग्नेयं क्रमशः पच्यमानानां धातूनामभिनिर्वृत्तमन्तरस्थं स्नेहजातं रसाख्य स्त्रीणां विशेषतो भवति तेन मा- र्द्दवसौकुमार्य्यमृद्वल्परोमतोत्साहदृष्टिस्थितिपङ्क्तिकान्ति दीप्तयो भवन्ति” । घृतस्य तैजसत्वेन कान्तिदत्वम् यथोक्तं तत्रैव “घृतन्तु” इत्युपक्रम्यम् “स्मृतिमतिमेधाकान्ति स्वरलावण्यसौकुमार्य्यौजस्तेजोबलकरम्” । शोभाकान्ति दीप्तिद्युतीनां भेदस्तु सा० द० उक्तः “रूपयौवनलालित्यं भोगाद्यैरङ्गभूषणम् । शोभा प्रोक्ता, सैव कान्तिर्मन्मथाप्या- यिता द्युतिः । कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधी- यते” । इति भेदेन लक्षयित्वां मन्मथोन्मेषेणातिविस्तीर्णा शोभैव कान्तिरुच्यते इति व्याख्यातम् । तेषां च नायिकागततेव नायकगतताऽपि । चन्द्रादौ तु शोभा- दीप्तिकान्तिद्युतीनामभेद एव । “कला च सा कान्ति मती कलाभृतः” कुमा० । “बध्वा इवाध्वंसितवर्णकान्तेः” माघः । चन्द्रकलासु मध्ये ७ कलाभेदे । “शशिनी चन्द्रिका कान्तिर्ज्योत्स्ना” शा० ति० । कलाशब्दे विवृतिः । ८ लक्ष्म्या अनुचरदेवीभेदे “एवमुक्त्वा तु सा देवी लक्ष्मीर्दैत्यवृषं त्वलिम् । प्रविष्टा” इत्युपक्रमे “शिष्टाश्च देव्यः प्रवरा ह्रीः कीर्त्तिद्युतिरेव च” इत्याद्युक्त्वा “श्रुतिः प्रीतिरिडा कान्तिः” इत्यादिकमभिधाय “उपतस्थुर्महासत्वं वलिमिन्द्रं महा- रथम्” इत्युक्तम् हरि० २५६ अ० । ९ शशिनः प्रियाभेदे च “तिस्रस्तिदशनार्य्यस्तम्” इत्युपक्रमे “मदिरा रूपिणी भूत्वा कान्तिश्च शशिनः प्रिया” हरि० ९८ अ० । १० दुर्गायां “स्तुतिः सिद्धिरिति ख्याता श्रिया संश्रयणाच्च या । लक्ष्मीर्वा लनना वापि कामात् सा कान्तिरुच्यते” देवीपु० ४५ अ० । ११ कामशक्तिभेदे । “तथा कान्तिः [] कलकण्ठी वृकोदरा” शा० ति० राघवभट्टः । काम- शक्तिशब्दे विवृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1884-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कान्तिः, स्त्री, (कमु कान्तौ कन् दीप्तौ वा + भावे क्तिन् ।) दीप्तिः । तत्पर्य्यायः । शोभा २ द्युतिः ३ छविः ४ । इत्यमरः । १ । ३ । १० ॥ शुभा ५ दीप्तिः ६ भा ७ श्रीः ८ भासा ९ भाः १० । इति शब्द- रत्नावली ॥ अभिख्या ११ । इति जटाधरः ॥ * ॥ (यथा, विष्णुपुराणे १ मांशे ८ । २३ । “शशाङ्कः श्रीधरः कान्तिः श्रीस्तस्यैवानपायिनी” ॥) कान्तिकारकपर्य्याया यथा । रश्मि १ उश्मसि २ वेति ३ वेनति ४ वेसति ५ वाञ्छति ६ वष्टि ७ वनोति ७ जूषते ९ हर्षति १० आचके ११ उशिक् १२ मन्यते १३ छन्तसत् १४ चाकनत् १५ चक- मानः १६ कमति १७ कानिषत् १८ इत्यष्टादश- कान्तिकर्म्माणः । इति वेदनिघण्टौ २ अध्यायः ॥ स्त्रीशोभा । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा साहित्यदर्पणे । “रूपयौवनलालित्वं भोगाद्यैरङ्गभूषणम् । शोभा प्रोक्ता सैव कान्तिर्मन्मथाप्यायिता द्युतिः” ॥) इच्छा । स्पृहार्थकमधातोर्भावे क्तिन् प्रत्ययः । दुर्गा । यथा, -- देविपुराणे देवीनिरुक्तनाम ४५ अध्याये ॥ “स्तुतिः सिद्धिरिति ख्याता श्रिया संश्रयणाच्च या । लक्ष्मीर्वा ललना वापि क्रमात् सा कान्तिरुच्यते” ॥ (गङ्गा । यथा, काशीखण्डे गङ्गास्तोत्रे २९ । ४० । “कुमुद्वतो कमलिनी कान्तिः कल्पितदायिनी” ॥ “कान्तिश्चन्द्रतेजोरूपा” । इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-085-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कांति" आता है (51)
आभा चमक । दमक । कांतितेज दीप्ति । कांति । चमक । दमक । आभाभाति शोभा । कांतिविभा प्रभा । कांति । चमकशुभा शोभा । कांति । छविशोभा दीप्ति । कांति । चमकविश्न दीप्ति । कांतिद्युति दीप्ति । कांति । चमकरुक् शोभा । द्युति । कांतिआभ पु संज्ञा स्त्री॰ शोभा । कांति । आभा । धुतिओजस्विता तेज । कांति । दीप्ति । प्रभावउज्ज्वलता कांति । दीप्ति । चमक । आभा । आबआब चमक । तड़क भडंक । आभा । छटा । द्यृति । कांति । झलक । पानीओप चमक । दीप्ति । आभा । कांति । झलक । सुंदरता । शोभाओभा शोभा । कांति । चमकछबि शोभा । कांति । दे॰ 'छवि'अंभु पु संज्ञा पुं॰ पानी । ओप । तेज । कांतिचिलक आभा । कांति । द्युति । चमक । झलकआबताब तड़क भड़क । चमक दमक । घृति । कांति । शोभाचटकाई चटकीलापन । चमक । कांतिपानिप ओप । द्युति । कांति । चमक । आबआबदारी चमक । जिला । ओप । कांतिदृकप्रिया कांति । शोभा । सुंदरताचटक गौरा पक्षी । गौरवा । गौरैया । चीड़ा । यौ॰—चटकाली= गौरों की पंक्ति । गौ…छवि शोभा । सौंदर्यप्री प्रीति । प्रेमऋष्टि खडग । तलवारइंदिरा लक्ष्मी । विष्णुपत्नीदीप्ति प्रकाश । उजाला । रोशनीविभूषा गहनों आदि की खूब सजावटसनी आदरयुक्त प्रार्थना या निवेदनवर्चस् रूपसूर्मि सूर्मी संज्ञा स्त्री॰प्रख्या विख्याति । प्रसिद्धिऋक् ऋचा । वेदमंत्रविराट् ब्रह्मा का वह स्थूल स्वरूप जिसके अंदर अखिल विश्व है अर्थात् सपूर्ण विश…चमक प्रकाश । ज्योति । रोशनी । जैसे,—आग या सूर्य की चमक बिजली की चमकरती पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰शोभ शोभायुक्त । सुंदर । सजीलासिरी करघाहृषि हर्ष । आनंद । प्रसन्नताउज्ज्वला बारह अक्षरों का एक वृत्त जिसमें दो नगण, एक भगण और एक रगण होते हैंनूर प्रकाश । आभा । जैसे,—खुदा का नूर । मुहा॰—नूर का तड़का = बहुत सबेरा । प…लपक ज्वाला । लपट । लौ । अग्नि- शिखालाह पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ लाख । चपड़ा । लाहीजिया सूर्य का प्रकाशदीपत पु संज्ञा स्त्री॰रख्श घोड़ा । आश्वरौनक वर्ण और आकृति । रूपसुभा अमृत । पीयूष । सुधाउजराई पु † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें