🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चटक
caṭaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गौरैया (नर) (2.5.20) कलविंक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चटक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ चटका]
१. गौरा पक्षी । गौरवा । गौरैया । चीड़ा । यौ॰—चटकाली= गौरों की पंक्ति । गौरों का झुंड ।
२. पिपरामूल ।
चटक २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ चटुल (=सुंदर)] चटकीलापन । चमक- दमक । कांति । उ॰—(क) मुकुट लटक अरु भ्रुकुटि मटक देखो, कुंडल की चटक सों अटकि परी दृगनि लपटि ।—सूर (शब्द॰) । (ख) जो चाहै चटक न घटै मैलो होय न मित्त । रस राजस न छुवाइए नेह चीकने चित्त ।—बिहारी (शब्द॰) । (ग) केसरि चटक कौन लिखें लेखियति है ।—घनानंद॰, पृ॰ ५८ । यौ॰—चटक मटक ।
चटक ३ † वि॰ चटकीला । चमकिला । शोख । उ॰—ऐसो माई एक कोद को हेत । जैने वसन कुसुँभ रंग मिलि कै नेकु चटक पुनि श्वेत ।—सूर (शब्द॰) ।
चटक ४ संज्ञा स्त्री॰ [चटुस(=चंचल)] तेजी । फुरती । शीघ्रता ।
चटक ५ क्रि॰ वि॰ चटपट । तेजी से । शीघ्रता से । तुरंत । उ॰— भरि जल कलस कंध धरि पाछे चल्यो चटक जग मीता ।— रघुराज (शब्द॰) ।
चटक ६ † वि॰ फुरतीला । तेज । आलस्यहीन ।
चटक ७ वि॰ [अनुष्चट] चटपटा । चटकारा । चरपरा । तीक्ष्ण स्वाद का । नमक, मिर्च, खटाई आदि से तेज किया हुआ । मजोदार ।
चटक ८ संज्ञा पुं॰ [देश॰] छपे हुए कपड़ों को साफ करके धोने की रीति । विशेष—भेड़ी की मेगनी और पानी में कपड़ों को कई बार सौंद सौंदकर सुखाते हैं ।
चटक मटक † संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चटक + मटक] बनाव सिंगार । वेशविन्यास और हावभाव । नाज नखरा । ठसक । चमक दमक । जैसे,—चटक मटक से चलना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चटक m. a sparrow, MBh. xii; Hariv.; Suśr.; VarBṛS.; Pañcat.
N. of a poet, Rājat. iv, 496
चटक m. pl. ‘sparrows’, a nickname of Vaiśampāyana's school (v.l. for चरक), VāyuP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (382,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चटक पुंस्त्री० चटति भिनत्ति धान्यादिकम् चट--क्वुन् । १ कलविङ्के (चडुइ) अमरः जातित्वेऽपि स्त्रियामजादि- त्वात् टाप् न तु ङीप् । स्वार्थे क । चटककोऽप्यत्र । स्त्रियां जातित्वेऽपि टापि क्षिपका० नित्यं न अत इत्त्वम् । तन्मांसगुणादि भावप्र० उक्तं यथा “चंटकः कलविङ्कः स्यात् कुलिङ्गः कालकण्ठकः । कु- लिङ्गः शीतलः स्निग्धः स्वादुः शुक्रकफपदः । सन्नि- पातहरो ग्रामचटकश्चातिशुक्रलः” । २ पिप्पली मूले न० अमरटीका । ३ श्यामाखगे स्त्री राजनि० । चटका + स्वार्थे क । अतो वेत्त्वम् चटकका चटकिका” सि० कौ० । चटकस्य चटकाया वा अपत्यं पुमान् अण् ऐरक् । चाटकैर चटकापत्ये पुंसि । स्त्रियान्तु अणो लुक् । चटका चटकयोः स्त्र्यपत्ये स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2847,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चटकः, पुं, (चटति भिनत्ति धान्यादिकं चञ्चुपुटेनेति । चट भेदे + “नन्दिग्रहीति ।” ३ । १ । १३४ । इति पचादित्वादच् ततः स्वार्थे कन् ।) पक्षि- विशेषः । चटा इति भाषा ॥ (यथा, देवी- भागवते । १ । ४ । ८ । “वीक्ष्य प्रेमाद्भुतं तत्र बाले चटकयोस्तदा । व्यासश्चिन्तातुरः कामं मनसा समचिन्तयत् ॥”) तत्पर्य्यायः । कलविङ्कः २ । इत्यमरः । २ । ५ । १८ ॥ चित्रपृष्ठः ३ गृहनीडः ४ वृषायणः ५ । इति हारावली ॥ काभुकः ६ नीलकण्ठकः ७ काल- कण्ठकः ८ कामचारी ९ । इति जटाधरः ॥ कलाविकलः १० । इति शब्दरत्नावली ॥ तन्मांस- गुणाः । शीतत्वम् । लघुत्वम् । शुक्रबलप्रदत्वञ्च । तद्वच्चारण्यचटकं तत् क्रर्व्य लघु पथ्यदम् ॥ इति राजनिर्घण्टः ॥ (“चटकाः श्लेष्मलाः स्निग्धा वातघ्नाः शुक्रलाः परम् । गुरूष्णस्निग्धमधुरा वर्गाश्चातो यथोत्तरम् ॥” इति वाभटे सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥ “चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्द्धनाः । सन्निपातप्रशमनाः शमभा मारुतस्य च ॥” इति चरके सूत्रस्थाने २७ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-416-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चटक" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें