🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:46:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चटका
caṭakā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसकी मादा (2.5.20)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चटका १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ चट] फुरती । चल्दी । शीघ्रता ।
चटका २ क्रि॰ वि॰ फुरती से । जल्दी से । शीघ्रता से । उ॰—प्रभु हौं बड़ी बेर को ठाढ़ो । और पतित तुम जैसे तारे तिनही में लिखि गाढ़ो । जुग जुग यहै विरद चलि आयो टेरि कहत हौं या ते । मरियत लाज पाँच पतितन में होय कहाँ चटका ते । कै प्रभु हार मानि के बेठहु कै करो विरद सही । सूर पति ते जो झूठ कहतु है देखौ खोजि बही ।—सूर (शब्द॰) । यौ—चटका चटकी = बात की बात में । आनन फानन । तत्काल ।
चटका ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰] चने का वह हरा ढोढ़ दिलमें अच्छी तरह दाने न पडे़ हों । पपटा ।
चटका ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ चित्र, हिं॰ चित्ती,चट्टा] दाग । धब्बा । चकत्ता ।
चटका ५ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ चाट]
१. चरपरा स्वाद । चटकारा ।
२. चसका ।
चटका ६ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ चटकना ]
१. चटकने की क्रिया या भाव ।
२. उच्चाटन की क्रिया या भाव ।
३. तमाचा । थप्पड़ ।
४. अनबन । मनमुटाव ।
५. बिगड़ना । क्रुद्ध होना । यौ॰—चटका चटकी = लड़ाई झगड़ा । कहा सुनी । तकरार ।
चटका ७ संज्ञा स्त्री॰ [अनुध्व॰] दे॰ चुटकी । उ॰—दौडे ऊमर चटका देती छित जिम बादल छाटा ।—रघु॰ रू॰, पृ॰ १६ । क्रि॰ प्र॰—देना = चुटकी बजाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चटका f. (gaṇas अजादि and क्षिपकादि) a hen-sparrow, Pañcat. i, 15, 0/1; 18, 0/1
a young hen-sparrow, Pāṇ. iv, 1, 128, Vārtt. 2
Turdus macrourus (श्यामा), L.
= ˚का-शिरस्, L., Sch.
चटका f. of ˚क, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (382,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चटका, चटिका 1 A hen-sparrow. --2 The root of long pepper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0482-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चटका, स्त्री, (चटक + टाप् ।) चटकपत्नी । (चटकस्य चटकाया वा स्त्र्यपत्यम् । चटका + ऐरक् । स्त्रियामपत्ये लुक् वक्तव्यः । तत्र टाब- न्तात् तद्धिते लुप्ते “लुक् तद्धितलुकि ।” १ । २ । ४९ । इति टापो लुकि पुनः अजाद्यतष्टाप् । स च जातिलक्षणङीषो बाधकः ।) चटकस्त्र्यपत्यम् । चटी इति भाषा ॥ इत्यमरः । २ । ५ । १८ ॥ पिप्पलीमूलम् । इत्यमरटीकायां नारायणचक्र- वर्त्ती ॥ श्यामापक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-417-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें