🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:41:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नीलकंठ
nīlakaṃṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीलकंठ १ वि॰ [सं॰ नीलकण्ठ] [वि॰ स्त्री॰ नीलकंठी] जिसका कंठ नीला हो ।
नीलकंठ २ संज्ञा पुं॰
१. मोर । मयूर ।
२. एक चिड़िया । चाष पक्षी । विशेष—यह एक बित्ते के लगभग लंबी होता है । इसका कंठ और डैने नीले होते हैं । शेष शरीर का रंग कुछ ललाई लिए बादामी होता है । चोंच कुछ मोटी होती है । यह कीड़े, मकोड़े पकड़कर खाता है, इससे वर्षा और शरद, ऋतु में उड़ता हुआ अधिक दिखाई पड़ता है । विजयादशमी के दिन इसका दर्शन बहुत शुभ माना जाता है । स्वर इसका कुछ कर्कंश होता है ।
३. महादेव का एक नाम । विशेष—कालकूट विष पान करके कंठ में धारण करने के कारण शिव का कंठ कुछ काला पड़ गया इससे यह नाम पड़ा । महाभारत में यह लिखा है कि अमृत निकलने पर भी जब देवताओं ने समुद्र का मथना बंद नहीं किया तब सधूम अग्नि के समान कालकूट विष निकला जिसकी गंध से हो तीनों लोक व्याकुल हो गए । अंत में ब्रह्मा ने शिव से प्रार्थना की और उन्होंने यह कालकूट पान करके कंठ में धारण कर लिया । पुराणों में भी इसी प्रकार की कथा कुछ विस्तार के साथ है ।
४. गोरा पक्षी । चटक । (नर के कठ पर काला दाग होता है) ।
५. मूली ।
६. पियासाल ।
७. एक मधुमक्खी (को॰) ।
नीलकंठ रस संज्ञा पुं॰ [सं॰ नीलकाण्ठ रस] एक रसोषध । विशेष—इसके बनाने की विधि इस प्रकार है—पारा, गंधक, लोहा, विष, चीता, पद्मकाठ, दारचीनी, रेणुका, बायबिडंग, पिपरामूल, इलायची, नागकेसर, सोंठ, पीपल, मिर्च, हड़, आँवला, बहैड़ा और ताँबा सम भाग लेकर सबके दुगने पुराने गुड़ में मिलाकर चने के बराबर गोली बनावे । इसके सेवन से कास, श्वास, प्रमेह, हिचकी, विषम ज्वर, ग्रहणी, शोथ, पांडु, मूत्रकृच्छ इत्यादि रोग दूर होते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नील—कण्ठ mfn. blue-necked, MBh.
नील—कण्ठ m. a peacock, MBh.; Kāv.; Suśr. a species of gallinule or water-hen (= दात्यूह), L.
a wagtail, L.
a sparrow, L.
the blue-necked jay, L.
Ardea Sibirica, L.
a species of plant (= पीत-सार), L.
N. of Śiva (as having a black throat from swallowing the poison produced at the churning of the ocean), R.; Hit. &c.
N. of the celebrated Sch. on MBh. and of other authors (also -दीक्षित, -नाग-नाथ, -भट्ट, -भारती, -मिश्र, -शर्मन्, -शास्त्रिन्, -शिवाचार्य, -सूनु, -सूरि, ˚ठाचार्य), Cat.
नील—कण्ठ n. a radish, L.
N. of a Tīrtha, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (566,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीलकण्ठ पुंस्त्री नीलः कण्ठो थस्य । १ मशूरे अकरः । २ दात्यूहे कालकण्ठे ३ ग्रामचटके ५ खञ्जने च हेमच० स्त्रियां सर्वत्र ङीष् । ५ पीतसारे पु० हेमच० विभेण कालकण्ठे ६ शिवे पु० अमरः । “स्कन्धाधिरूढोजज्वल नीलकण्टानुर्वीरुहः श्लिष्टतनूनहीन्द्रैः” “अवाप बा- ल्योचितनीलकण्ठ!” माघः “क्व नीलकण्ठ! व्रजसीत्य अलख्यवाक्” कुमा० । ७ मूलके न० राजनि० ८ राक्षस- भेदे पु० “घण्टाजालावसक्तास्तु नीलकण्ठा विभीषणाः” भा० सौ० ८ अ० नानाराक्षसोक्तौ शिवस्य नीलकण्ठ- नामनिर्वचनम् हरिवं० १३३ अ० अन्यथोक्तं यथा “दत्तः प्रहारः कुलिशेन पूर्व तवेशान! सुरराज्ञाऽतिवीर्य्य । कण्ठे नैल्यं तेन ते यत् प्रवृत्तं तस्मात् ख्यातस्त्वं नील- कण्ठेति कल्यः” २२२ अ० । अन्यथापि तस्य तथात्वमुक्तम् [] “ततः प्रसभमाप्लुत्य रुद्रं विष्णुः सनातनः । जग्राह कण्ठे भगवान्नीलकण्ठस्ततोऽभवत्” । भागवते ५८ अ० “तद्विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञानुमोदतः । ततः कर- त्वलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् । अभक्षयन् महा- देवः कृपया भूतभावनः । तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मषः । यच्चकार गले नीलं तच्च साधोर्विभू- षणम् । नीलग्रीवादयोऽप्युक्तार्थे “नीलग्रीव! शुभ- ग्रीव! सर्वकालफलप्रद” । “असौ यो अवसर्पति नीनग्रीवो विलोहितः” यजु० १६ । ७ रुद्राध्याये । खञ्ज- नश्च स्वनामख्यातः पक्षिभेदः खञ्जनशब्दे २४५६ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4134-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीलकण्ठः, पुं, (नीलः नीलवर्णः कण्ठो यस्य ।) शिवः । (यथा, महाभारते । १ । १८ । ४३ -- ४४ । “त्रैलोक्यं मोहितं यस्य गन्धमाध्राय तद्बिषम् । प्राग्रसल्लोकरक्षार्थं ब्रह्मणो वचनाच्छिवः ॥ दधार भगवान् कण्ठे मन्त्रमूर्त्तिर्महेश्वरः । तदा प्रभृति देवस्तु नीलकण्ठ इति श्रुतः ॥”) मयूरः । इत्यमरः । ३ । ३ । ३९ ॥ (यथा, मेघदूते । ७९ । “यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्बः ॥”) पीतसारः । दात्यूहः । ग्रामचटकः । खञ्ज- रीटः । इति हेमचन्द्रः ॥ मूलके, क्ली । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ विजयदशम्यां नीलकण्ठ- दर्शनविधिर्यथा, -- “कृत्वा नीराजनं राजा बलवृद्धौ यथाबलम् । शोभनं खञ्जनं पश्येत् जलगोगोष्ठसन्निधौ ॥” दर्शनानन्तरं नमस्कारमन्त्रो यथा, -- “नीलग्रीव शुभग्रीव सर्व्वकामफलप्रद । पृथिव्यामवतीर्णोऽसि खञ्जरीट ! नमोऽस्तु ते ॥ त्वं योगयुक्तो मुनिपुत्त्रकस्त्व- मदृश्यतामेषि शिखोद्गमेन । त्वं दृश्यसे प्रावृषि निर्गतायां त्वं खञ्जनाश्चर्य्यमयो नमस्ते ॥” द्रव्यविशेषोपरिस्थितस्य तस्य दर्शनफलं यथा, -- “अब्जेषु गोषु गजवाजिमहोरगेषु राज्यप्रदः कुशलदः शुचिशाद्वलेषु । भस्मास्थिकेशनखलोमतुषेषु दृष्टो दुःखं ददाति बहुशः खलु खञ्जरीटः ॥” दिग्विशेषे फलं यथा, -- “वित्तं ब्रह्मणि कार्य्यसिद्धिरतुला शक्रे हुताशे भयं याम्यामग्निभयं सुरद्विषि कलिर्लाभः समुद्रालये । वायव्यां वरवस्त्रगन्धसलिलं दिव्याङ्गना चोत्तरे ऐशान्यां मरणं ध्रुवं निगदितं दिग्लक्षणं खञ्जने ॥” अशुभखञ्जनदर्शनप्रायश्चित्तं यथा, -- [] “अशुभं खञ्जनं दृष्ट्वा देवब्राह्मणपूजनम् । दानं कुर्व्वीत कुर्य्याच्च स्नानं सर्व्वौषधीजलैः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वे दुर्गोत्सवतत्त्वम् ॥ (पीतशालवृक्षः । अस्य पर्य्यायो यथा, -- “नीलकण्ठः पीतशालः पीतकः प्रियकोऽसनः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-914-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नीलकंठ" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें