🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:46:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्री
prī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्री १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रीति । प्रेम ।
२. कांति । चमक ।
३. इच्छा ।
४. तृप्ति ।
५. तर्पण ।
प्री २पु † संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रिय] दे॰ प्रियतम । उ॰— बलि मालवणी बीनवइ, हुँ प्री दासी तुझ्झ । का चिंता चित अंतरे सा प्री दाखउ मुझ्झ ।— ढोला॰, दू॰ २३६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प्री cl. 9. P. Ā. (Dhātup. xxxi, 2) प्रीणाति, प्रीणीते; cl. 4. Ā. (xxvi, 35) प्रीयते (rather Pass.; ep. and mc. also ˚ति and प्रियते, ˚ति; pf. पिप्रिये, p. ˚याण, Subj. पिप्रयत्; Impv. पिप्रयस्व or ˚प्रीहि, RV.; aor. अप्रैषीत्, Br. Subj. प्रेषत्, RV. ; अप्रेष्ट Gr.; fut. प्रेष्यति, ˚ते, प्रेता, ib.) P. to please, gladden, delight, gratify, cheer, comfort, soothe, propitiate, RV. &c. &c.; (mostly Ā. प्रीयते) to be pleased or satisfied with, delight in, enjoy (gen. instr. loc. or abl.), ib.; (Ā.; ep. and mc. also P. and प्रि˚) to like, love, be kind to (acc.), MBh.; R. : Caus. प्रीणयति (प्रापयति, Siddh., प्राययति, Vop.), to please, delight gratify, propitiate, ĀśvGṛ.; Yājñ.; MBh. &c.; to refresh, comfort, Car. : Desid. पिप्रीषति, to wish to please or propitiate, RV. : Intens. पेप्रीयते, पेप्रयीति, पेप्रेति Gr.
प्री [cf. Goth. frijôn, frijônds; Germ. friunt, freund; Angl.Sax. freónd; Eng. friend; Slav. prijati; Lith. prëtelius &c.]
2. प्री mfn. (ifc.) kind, delighted (see अधप्री, कध-प्री, घृत-प्री &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (709,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्री {vI.v} {c9c} U. (प्रीणाति, प्रीणीते, प्रीत) 1 To please, delight, satisfy, gladden; प्रीणातियः सुचरितैः पितरं स पुत्रः Bh. 2. 68; सस्नुः पितॄन् पिप्रियुरापगासु Bk. 3. 38; 5. 104; 7. 64. --2 To be pleased, take delight in; कच्चिन् मनस्ते प्रीणाति वनवासे Mb. --3 To act kindly towards, show kindness towards. --4 To be cheerful or gay. --Caus. ( प्रीणयति-ते) To please, satisfy &c. {vII.v} {c4c} A. (प्रीयते, strictly a passive voice of the root प्री) 1 To be satisfied or pleased, be gratified; प्रकाममप्रीयत यज्वनां प्रियः Śi. 17; R. 15. 30; 19. 30; Y. 1. 245. --2 To feel affection for, love. --3 To assent, be satisfied. {vIII.v} {c1c} P. To please, gratify &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0778-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्री तर्पणे भ्वा० उभ० सक० अनिट् । प्रयति ते अप्तैपीत् अप्रैष्ट पिप्राय पिप्रिये
प्री प्रीतौ कान्तौ (इच्छायाम्) सक० दिवा० आत्म० अनिट् । प्रीयते अपैष्ट पिप्रिये ।
प्री तर्पणे सक० कान्तौ तृप्तौ अक० क्र्या० उभ० अनिट् । प्री- णाति प्रीणीते अप्रैषीत् अप्रैष्ट पिप्राय पिप्रिये । प्रीतः । णिच्बुक् । प्रीणयति ते ।
प्री तर्पणे सक० चु० उभ० अनिट् । प्राययति ते अपिप्रयत्--ते । अबापि नुक् प्रीणयतीत्येके ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4532,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्री, क तर्पणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा० पर०-सक०-अनिट् ।) क, यं प्राययन्ति कवि- सूक्तिरसायनानि । इति हलायुधः ॥ प्रीणयत्य- पीति केचित् । इति दुर्गादासः ॥
प्री, ङ य प्रीतौ । कान्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०-आत्म०-अक०-अनिट् ।) प्रीतिरिह प्रीतीभावः । ङ य, यः प्रीयते प्रणयिषु । इति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥
प्री, ञ तर्पणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- उभ०-सक०-अनिट् ।) ञ, प्रयति प्रयते । इति दुर्गादासः ॥
प्री, ञ ग कान्तौ । तर्पणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्या०-उभ०-अक०-सक० च-अनिट् ।) तर्पण- मिह प्रीतीभावः प्रीतीकरणञ्च । ञ ग, प्रभुः प्रीणातु विश्वभुक् । प्रीणाति बान्धवजनानिति हलायुधः । प्रीणीते । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-368-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें