🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:56:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पतित
patita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पतित वि॰ [सं॰]
१. गिरा हुआ । ऊपर से नीचे आया हुआ ।
२. आचार, नीति या धर्म से गिरा हुआ । आचारच्युत । नीतिभ्रष्ट या धर्मत्यागी ।
३. महापापी । अतिपातकी । नरकदायक पाप का कर्ता ।
४. जाति से निकाला हुआ । समाज द्वारा बहिष्कृत । जातिच्युत । जाति या समाज से खारिज । विशेष—हिंदू धर्मशास्त्रों के अनुसार आपदकाल न होने पर भी स्वधर्म के नियमों का उल्लंघन करनेवाला पतित होता है । आग लगनेवाला, विष देनेवाला, दूसरे का अपकार करने की नीयत से फाँसी लगाकर, ड़ूबकर या जलकर मर जानेवावा, ब्रह्महत्याकारी, सुरा पान करनेवाला, गुरुपत्नी- गामी, नास्तिक, चोर, मद्यप, चांडाल स्त्री से मैखुन करने अथवा चांड़ाल का दान लेने या अन्न खानेवाला ब्राह्मण तथा किसी अन्य महा या अतिपातक का कर्ता पतित माना जाता है । शुद्धितत्व के अनुसार पतित का दाह, अंत्येष्टक्रिया, अस्थिसंचय, श्राद्ध यहाँ तक की उसके लिये आँसू बहाना तक अकर्तव्य है । पतित का संसर्ग, उसके साथ भोजन, शयन या बातचित करनेवाला भी पतित होता है । पर पतितसंसर्ग के कारण पतित व्यक्ति का श्राद्ध, तर्पण आदि निषिद्ध नहीं है । माता के अतिरिक्त अन्य सव व्यक्ति पतित दशा में त्याज्य हैं । गर्भधारण और पोषण के कारण माता किसी दशा में त्याज्य नहीं है । प्रायश्चित्त करने से पतित व्यक्ति की शुद्धि होती है ।
५. अत्यंत मलीन । महा अपावन ।
६. युद्धादि में पराजित या हारा हुआ (को॰) ।
७. अति नीच । अधम । यौ॰—पतितउधारन । पतितपावन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पतित mfn. fallen, dropped, descended, alighted, AV. &c. &c.
(ifc.) fallen upon or from (Pāṇ. ii, 1, 24 and 38, Sch.)
(with पादयोस् or पाद-) having thrown one's self at a person's feet, Kāv.
fallen (morally), wicked, degraded, out-caste (-त्व n.), ChUp.; Mn.; MBh. &c.
fallen into, being in (loc. or comp.), Kathās.
happened, occurred, Pañc.; Śukas.
पतित n. flying, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (581,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पतित p. p. 1 Fallen, descended, alighted. --2 Dropped. --3 Fallen [] (in a moral sense), abandoned, wicked. --4 A prostate. --5 Degraded, outcast. --6 Fallen in battle, defeated or overthrown. --7 Being in, fallen into; as in अवंशपतित. --8 Placed, kept; Pt. 1. 14. --तं Flying. --Comp. --उत्पन्न a. sprung from an outcast. --सावित्रीकः a man of the first three classes whose thread-ceremony has been improperly performed, or not performed at all.
पतित See under पत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पतित त्रि० पत--गत्यर्थत्वात् कर्त्तरि क्त सनि वेट्कत्वे- ऽपि पतेः पृथग्ग्रहणात् इट् प्रतधातौ पित्सती- त्येकरूपलिखनं प्रमादात् पणे पिपतिषतीति रूपा- न्तरं भवतीति बोध्यम् । १ पतनकर्त्तरि २ नरकगमन- सूचककर्मविशेषकारके स च कर्मविशेषः पतितलक्ष- णविघया प्रा० वि० निर्णीतो यथा गोतमः “व्रह्महा सुरापः गुरुतल्पगः मातृपितृयोनि- सम्बद्धागस्तेननास्तिकनिन्दितकर्माभ्यासी पतितात्याम्य- पतितत्यागिनश्च पतिताः पातकसंयोजकाश्च तैश्चाव्दं समाचरन्निति” । पातकसंयोजकाः सुरापानादौ परान् प्तयोजयन्ति । इत्युपक्रमे सामान्यशक्तस्यापि विशेषशक्ति र्भ्रविष्यति मृपादिपदस्येव पशौ, हारीतेन विशेषगणने पाठात् । तथा च्यवनः “अथ पातकोपपातकमहापा- तकानि व्याख्यास्यामः इति । तथा च पठन्ति “महापा- तकतुल्यानि पापान्युक्तानि यानि च । तानि पातक- संज्ञानि तदूनमुपपातकम्” । अतो महापातकतुल्यपाप- विशेषेऽप्यस्य शक्तिः । पतनशब्दार्थमाह गोतमः “द्वि- जातिकर्मभ्यो हानिः पतनं परत्र चासिद्धिस्तमेके नर- [] कम्” । द्विजातिकर्म श्रौतमग्निहोत्रादि स्मार्त्तमष्टकादि प्रायश्चित्ततदङ्गजपादिव्यतिरिक्तं तेभ्यो हानिरनधि- कारः इति द्विजातिग्रहणं प्राधान्यार्थं शूद्रस्यापि वाक्यान्तरेण पातित्याभिधानात् । इह लोके तावत् पातित्यलक्षणमनिष्टं परलोके चासिद्धिः पातककर्म- पतिबन्धात् उपात्तसुकृतफलानिष्पत्तिः नरकं वा सूतकादिव्यावृत्त्यर्थमिदम् । द्विजातिकर्मानधिकारश्च म- हापातके श्रूयते यथा देवलः “पञ्चैतानि महापात- कानि कृत्वा ब्राह्मणः सद्भिर्नानुभाष्यो नानुग्राह्योऽ- भिशस्तः सर्वकर्मवर्जितः पतिततमो भवति” । महा- पाबक्यधिकारे मनुः “असम्भाष्याह्यसंभोज्या अवि- वाह्या ह्यपाठिनः । धरेयुः पृथिवीं दीनाः सर्वधर्म- वहिष्कृताः” । अतो महापातकेषु द्विजातिकर्मान- धिकारः तद्विहितद्वादशवार्षिकप्रायश्चित्तापनेयत्वादति- पातकानुषातकयीरपि । अतो द्वादशवार्षिकप्रायश्चित्ता- पनेयार्हं ग्रापं पतनम् । अर्हता च सामान्यबोधितत्वं तच्च स्त्रीत्वा दिनाऽसम्पूर्णानुष्ठानेऽप्यस्त्येव कृष्णले इवावघातस्य । अथ वा द्विजातिकर्मानधिकारापादकं पाग्रं पतनम् अनधिकारश्च महापातके श्रुतएव अनुपा- तकेऽपि तत्समत्वात् उपपातकादौ च क्वचित् पततीति श्रुतेः अतिपातके ततो गुरुत्वात् लभ्यते । यद्वा महापा- तकानपकृष्टं पापं पतनम् अनुपातकस्य तत्समत्वात् उपपातकादेः कचित् पततीत्यभिधानात् अनपकर्षएव, अस्वजनब्राह्मणीगमने पतनपाताद्युत्पत्तिश्रवणादनप- कर्षएव । अतएव “सद्यः पतति मांसेनेति” शूद्रावेदी पतत्यत्रे” रित्यादिमनुवचनं निन्दार्थम् । ३ स्वधर्मच्युते “स्वधर्मं यः परित्यज्य परधर्मं समाश्रयेत् । अनापदि स विद्वद्भिः पतितः परिकीर्त्तितः” मार्क० पु० चाण्डालान्त्यादिस्त्रीगमनादिकमभ्यासकृतं पातित्य- कारणम् “चाण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भक्त्वा च प्रतिगृह्य च । पतत्यज्ञानतो विंप्रो ज्ञानात्साम्यं तु गच्छति” मत्स्यपु० । अन्यान्यपि कतिचित् कर्माणि पतितानामिव दाहनिषेधप्रयीजकान्युक्तानि शु० त० ब्रह्मपु० “गरा- ग्निविषदात्तैव पाषण्डाः क्रूरबुद्धयः । क्रोधात् प्रायं विषं वह्निं शस्त्रमुद्बन्धनं जलम् । गिरिवृक्ष प्रपातञ्च ये कुर्वन्ति नराधमाः कुशिल्पजीविनश्चैव सूनालङ्कारकारिणः” तथा “ब्रह्मदण्डहता ये च ये च वै ब्राह्मणैर्हताः । महापातकिनो ये च पतितास्ते प्रकी [] र्त्तिताः । पतितानां न दाहः । स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्थिस० ञ्चयः । न चाश्रुपातः पिण्डो वा कार्य्यं श्राद्धादिकं न्नचित्” शु० त० ब्रह्मपु० । तेषां संसर्गनिषेधो यथा “आसनाच्छशयनाच्चैकभोजनात् कथनादिषु । संवत्सरेण पतति पतितेन
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पतित" आता है (39)
स्कन्न गिरा हुआ । पतित । च्युत । स्खलित । (जैसे, वीर्य)स्खलित गिरा हुआ । निकला हुआ । पतित । च्युतस्रस्त गिरा हुआ । पतित । च्युतअपकृष्ट गिरा हुआ । पतित । भ्रष्टअजाति जाति से निकला हुआ । जाति से बाहर । जतिरहित । पतित । पंत्किच्युतभ्रष्ट नीचे गिरा हुआ । पतितप्रस्कन्न पतित । समाज का नियम भंग करनेवालाशन्न पतित । गिरा हुआपरिहृत पतित । भ्रष्ट । गिरा हुआ । अवनत । पामालपरिभ्रष्ट गिरा हुआ । पतित । च्युत । स्खलितनिपतित गिरा हुआ । पतित । अधःपतितआचारहीन आचरणभ्रष्ट । जिसमें आचार विचार न हो । पतितसमागलित जो गिरा हुआ हो । च्युत । पतितस्कंदित निकला हुआ । गिरा हुआ । झड़ा हुआ । स्खलित । पतितआचारभ्रष्ट आचार या आचरण की मर्यदा से रहित । पतितबाहेर अपने स्थान या पद आदि से च्युत । पतित । निकृष्टआनचारी आचारहीन । भ्रष्ट । पतित । कुचाली । दुराचारी । बुरे आचरणवालापंचकवल पाँच ग्राम अन्न जो स्मृति के अनुसार खाने के पूर्व कुत्ते, पतित, कोढ़ी,…भिष्टल ‡ वि॰ भ्रष्ट । पतित । खराबधर्मच्युत धर्मभ्रष्ट । पतितअवनत नीचा । झुका हुआच्युत टपका हुआ । गिरा हुआ । चुआ हुआ । झड़ा हुआविनष्ट नाश को प्राप्त । जो बरबाद हो गया हो । जो न रह गया हो । जिसका अस्तित्व …क्षिप्त त्यक्तविप्लुत विस्फोट । स्फोटअपव्रत अविहित व्रत । हीन व्रतअयाज्य जो यज्ञ कराने योग्य न हो । जिसको यज्ञ कराने का अधिकार न होअवरूप भद्दी आकृतिवाला । विरूपविभ्रष्ट दूर किया हुआ । अलग किया हुआविभ्रंशित विनष्ट । ध्वस्तलटा † वि॰अपक्षिप्त अपक्षेपण की क्रिया द्वारा पलटाया वा फेंका हुआपरिवेत्ता वह व्यक्ति जो बड़े भाई से पहले अपना विवाह कर ले या अग्निहोत्र ले ले । …क्षत्रबंधु क्षत्रिय जाति का व्यक्ति (को॰)खराब बुरा । निकृष्ट । हीन । अच्छा का उलटा । जो बहुत दुरवस्था में हों । दुर्…खलित पु वि॰शायित सुलाया या लेटाया हुआछुतिहा † वि॰अनाश्रमी आश्रमभ्रष्ट । आश्रम धर्म से च्युत । गार्हस्थ्य आदि चारों आश्रमों से रह…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें