🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:36:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

च्युत
cyuta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
च्युत वि॰ [सं॰]
१. टपका हुआ । गिरा हुआ । चुआ हुआ । झड़ा हुआ ।
२. गिरा हुआ । पतित ।
३. भ्रष्ट ।
४. अपने स्थान से हटा हुआ ।
५. विमुख । पराङ्मुख । जैसे, कर्तव्य से च्युत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—च्युतात्मा = कुटिल । च्युताधिकार = पद से हटाया हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. च्युत mfn. moved, shaken, AV. ix, 2, 15
gone away from (abl.), R. ii, 52, 27 and 72, 5
(with abl. or ifc.) deviated from (lit. [Pañcat. v, 3, 10/11] and fig. [Mn. viii, 418; xii, 70 ff.; Hariv. 11105 and 11188])
(said of arrows) failing an aim (abl.), L.
flying away from (abl. or in comp.; said of missile weapons), MBh. xiii, 4610; Hariv. 8088; R. iii; BhP. iii, 18, 5
expelled from, deprived of (abl.), MBh. iii; Bhaṭṭ. vii, 92
destitute of, free of (in comp.), Pañcat. i, 10, 26; Kathās. lx, 178
abandoned by (in comp.), VarBṛS. li, 2
disappeared, vanished, Hariv. 11173; Ragh. iii, 45; viii, 65; Bhaṭṭ. iii
come forth from, dropped from, streaming forth from (lit. and fig., as speech from the mouth), Mn. vi, 132; MBh. xiii, 2183; R. i-iii; BhP.; Bhaṭṭ. ix, 71
fallen from, fallen, MBh. &c.
fallen from any divine existence for being re-born as a man, Buddh.; Jain.
(in astrol.) standing in the ἀποκλίματα Laghuj. x, 5
sunk (morally), Kum. v, 81
(in math.) divided, Bījag.
cf. अ-, हस्त-.
2. च्युत mfn. ifc. id. See घृत-, मधु-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (403,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
च्युत p. p. [च्यु-क्त च्युत्-क वा] 1 Fallen down, slipped, fallen. --2 Removed, expelled. --3 Strayed, [] erred, deviated from. --4 Deprived. --5 Broken, disordered. --6 Dropped, oozed out. --7 Lost, gone, perished; R. 3. 45. --8 Moved, shaken. --Comp. --अधिकार a. dismissed from office. --आत्मन् a. of a depraved soul, evil-minded; Ku. 5. 81.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0499-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
च्युत क्षरणे भ्वा० पर० अक० सेट् । च्योतात इरित् अ- च्युत अच्योतीत् । चुच्योत । च्युतः । “इदं शोणित मभ्यग्रं संप्रहारेऽच्युतत्तयोः” इदं कवचमच्योतीत्” इति च भट्टिः ।
च्युत त्रि० च्यु--क्त च्युत--क वा । १ गते २ क्षरिते च । अच्युतः । च्युतोपलः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2974,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
च्युतं, त्रि, (च्यूयते स्म इति । च्यु + कर्म्मणि क्तः । यद्वा च्युत् + घञर्थे कः ।) क्षरितम् । यथा, -- “पिवन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं हरिकथामृतम् ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ (स्खलितम् । यथा, रघुः । ११ । २५ । “सम्भ्रमोऽभवदपोढकर्म्मणां ऋत्विजां च्युतविकङ्कतस्रुचाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-464-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "च्युत" आता है (16)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें