🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:33:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ध्वस्त
dhvasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्वस्त वि॰ [सं॰]
१. च्युत । गलित । गिरा पड़ा ।
२. खंड़ित टुटा फूटा । भान ।
३. नष्ट । भ्रष्ट ।
४. परास्त । पराजित । उ॰— जय जयकरा किया मुनियों ने, दस्युराज यों ध्वस्त हुआ —साकेत, पृ॰ ३७९ । क्रि॰ प्र॰— करना ।— होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वस्त mfn. fallen, destroyed, perished, lost, Br. &c. &c.
eclipsed, obscured, Var.
scattered or covered with (instr. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (522,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वस्त p. p. 1 Fallen. --2 Destroyed, removed. --3 Lost. --4 Covered. --5 Eclipsed.
ध्वस्त, ध्वस्ति &c. see under ध्वंस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वस्त त्रि० ध्वन्स--कर्त्तरि क्त । १ नाशप्रतियोगिनि अधः- २ पतिते ३ च्युते गलिते च अमरः । “येन ध्वस्तमनो भुवा” सा० द० । ध्वन्सधातौ उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3924,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वस्तं, त्रि, (धस्यते स्मेति । धन्स भ्रंशे + क्तः ।) च्युतम् । गलितम् । इत्यमरः । ३ । १ । १०४ ॥ (यथा, भागवते । ७ । २ । ३० । “प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् ॥”) नष्टम् । (यथा, पञ्चदश्याम् । ७ । १४१ । “क्षुधया पीड्यमानोऽपि न विषं ह्यत्तुमिच्छति । मिष्टान्नध्वस्ततृड्जानन्नामूढस्तज्जिघत्सति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-812-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ध्वस्त" आता है (28)
क्षित नष्ट । ध्वस्तनामशेष जिसका केवल नाम बाकी रह जाय । हो । जो न रह गया हो । नष्ट । ध्वस्तपराहत आक्रांत । ध्वस्तविभ्रंशित विनष्ट । ध्वस्तप्रमापित ध्वस्त । नष्ट । हतसमुत्सन्न पूरी तौर से उच्छिन्न । विनष्ट । ध्वस्ततहस नहस वि॰ विनष्ट । बरबाद । नष्ट भ्रष्ट । ध्वस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनागारत नष्ट । बरबाद । मटियामेट । ध्वस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनादहपट गिराकर जमीन के बराबर किया हुआ । ढाया हुआ । ध्वस्त । चौपट नष्टनाबुद जिसका अस्तित्व न रहा हो । नष्ट । ध्वस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनामिसमार नष्ट । समाप्त । ध्वस्तमिस्मार ध्वस्त । नष्टसात पाँच और दो । छह से एक अधिकअस्त छिपा हुआ । तिरोहितमथित मथा हूआखंडित टूटा हुआ । टुकड़े टुकड़े । भग्नसंहृत एकत्र किया हुशा । समेटा हुआविनष्ट नाश को प्राप्त । जो बरबाद हो गया हो । जो न रह गया हो । जिसका अस्तित्व …अवकीर्ण फैलाया हुआ । छितराया हुआ । बिखेरा हुआपराभूत पराजित । हारा हुआपरास्त पराजित । हारा हुआविनिहत चोट खाया हुआ । आहतपर्यवसित समाप्त । खत्मव्यापादित हतपरिहृत पतित । भ्रष्ट । गिरा हुआ । अवनत । पामालपायमाल पैरों से रौंदा हुआसंगसार प्राचीन काल का एक प्रकार का प्राणदंड । विशेष—यह दंडविधान प्रायः अरब, फ…गर्दाबाद गर्द से भरा हुआ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें