🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:32:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अस्त
asta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पश्चिमी पर्वत (जहाँ सूर्य डूबता है) (2.3.2) चरमक्ष्माभृत्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अस्त १ वि॰ [सं॰]
१. छिपा हुआ । तिरोहित ।
२. जो दिखाई न पड़े । अदृश्य । डूबा हुआ, जैसे—सूर्य अस्त हो गया ।
३. नष्ट । ध्वस्त, जैसे—मुगलों का प्रताप औरंगजेब के पीछे अस्त हो गया (शब्द॰) ।
४. फैंका हुआ । क्षिप्त [को॰] ।
५. समाप्त [को॰] ।
६. भेजा हुआ [को॰] ।
अस्त २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तिरोधान । लोप । अदर्शन, जैसे-सूर्यास्त के पहले आ जाना (शब्द॰) ।
२. पश्चिम मेरु (जिसके पीछे सूर्य
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अस्त mfn. (perf. Pass. p. √ 2. अस्), thrown, cast, Ragh. xii, 91
(अन्- neg.), ŚBr. iii
(only in comp.) thrown off, left off, set aside, given up (as grief, anger, a vow, &c.), VP.; Kathās. &c.
2. अस्त n. home, RV.; AV.; ŚBr.
अस्त m. setting (as of the sun or of luminaries), VarBṛS.; Sūryas.
‘end, death’, see अस्त-समय below
the western mountain (behind which the sun is supposed to set), MBh.; R. &c.
(in astron.) the seventh lunar mansion, VarBṛ.
अस्त m. अस्तम्-√ इ, अस्तं-√ गम् (also Caus. See अस्तं-गमित below), or √ प्राप् [Kathās.], to go to one's eternal home, cease, vanish, perish, die, ŚBr. xiv; MBh. &c.
अस्तं-√ नी [-नयति], to lead to setting, cause to set, MBh. iii, 17330
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (122,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अस्त p. p. 1 Thrown, cast, given up, left; असमये यत्त्वयास्तोऽभिमानः Ve. 6. --2 Finished. --3 Despatched. --स्ता Ved. A missile, an arrow. --Comp. --करुण a. merciless; Māl. 5. 24. --कोप, --रुष् a. whose [] anger is pacified; Śi. 6. 65. --धी a. foolish. --व्यस्त a. scattered here and there, confused, disordered; Ratn. 4. 6. --संख्य a. innumerable; Ki. 16. 16.
अस्तः [अस्यंते सूर्यकिरणा यत्र अस्-आधारे क्त] 1 Setting or western mountain (behind which the sun is supposed to set); अधिरोढुमस्तगिरिमभ्यपतत् Śi. 9. 1; विडंबयत्यस्तनिमग्नसूर्यं R. 16. 11; यात्येकतोस्तशिखरं पतिरोषधीनां Ś. 4. 1. --2 Sunset. --3 Setting in general; (fig.) fall, decline; see below. --4 Conjunction of a planet with the sun: शक्रास्त, बुधास्त &c. --स्तं 1 Home, abode, residence (Ved.); Rv. 7. 1. 2, 10. 34. 10. --2 Death, end. --3 The seventh house (in astr.); (लग्नात्सप्तमं स्थानं). --स्तं ind. At home, home; अस्तं गम्, --या, --इ, --प्राप् (a) To set, decline in the western horizon; गतोस्तमर्कः the sun has set; (fig.) it is time to do the duties to be performed at sunset; e. g. for a cowherd to drive home his cattle, for a religious person to begin his prayers, for a thief to begin his nightly work &c.; कथमिहवै युवयोरस्तमितः सूर्यः V. 3 and Sarva. S. 1. (b) To cease, vanish, be removed, disappear, be at an end; विषयिणः कस्यापदोऽस्तं गताः Pt. 1. 146; धृतिरस्तमिता R. 8. 66; दंडेनास्तमितत्विषा Ku. 2. 23; अस्तमितैषा कथा K. 156 at an end, over; 198, 204. (c) To die; अथ चास्तमिता त्वमात्मना R. 8. 51, 12. 11. --Comp. --अचलः, --अद्रिः, --गिरिः, --पर्वतः the setting or western mountain. --अवलंबनं the resting of a heavenly body on the western part of the horizon, being about to set. --उदयौ (dual) rising and setting, rise and fall; अस्तोदयावदिशदप्रविभिन्नकालं Mu. 3. 17. --ग a. set, become invisible (as a planet or star). --गमनं {1} setting, disappearance. {2} death, sunset of life; Māl. 9.
अस्त, अस्तु &c. see under अस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0208-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्त च० अस्यन्ते सूर्य्यकिरणा यत्र आधारे क्त । १ पश्चिमा- चले, “अधिरोढुमस्तगिरिमभ्यपतत्” माघः । “विडम्बय त्यस्तनिमग्नसूर्य्वन्” रघुः । कर्मणि क्त २ क्षिप्ते ३ अवसिते च [] त्रि० “निरस्तः परावसुः” भवदेवः । “गतिरपास्तसंस्था भतिः” मालती० । “निरस्तगाम्भीर्यमपास्तधैर्यम्” माघः । भावे क्त । ४ दर्शनायोग्यत्वे ५ अवसाने न० । आधारे क्त । ज्योतिषोक्ते ६ लग्नात् सप्तमे स्थाने न० । लग्नात् सप्त- मस्थानस्य तथात्वञ्च तस्योदये लग्नस्यादर्शनहेतुत्वात् । तथा हि द्वादशराशिचक्रात्मकस्य प्रवहवायुनानिशं पश्चान्नीयमानस्य भचक्रस्य मध्ये दिवा षट् राशयो रात्रौ च षट् क्रमेणो- द्गच्छन्ति तत्रोदितलग्नानां च षण्णामेव दर्शनयोग्यता इत- रेषां षण्णां तु भूमण्डलेनाच्छादनान्न दृश्यता । तत्र यस्य यस्य राशेरुदयः यस्मिन् समये जायते ततः सप्तमराशेरुदयसमये तस्य तस्यास्तत्वम् अदर्शनयोग्यत्वं भव- तीति सप्तमराशेरुदयकालस्यास्तकारित्वम् । “जन्मलग्नात् सुखास्तान्त्यरिपुरन्ध्रेष्वशोभना” नील० ता० । ७ अदर्शनप्राप्ते रव्यादिग्रहे त्रि० सूर्य्यादिग्रहाणामपि प्रागुक्तरीत्या- स्वाधिष्ठितराश्यपेक्षया सप्तमराश्युदयेऽस्तत्वम् यथोक्तं सि० शि० । “निजनिजोदयलग्नसमुद्गमे समुदयोऽपि भवेद्भनभःसदाम् । भवति चास्तविलग्नसमुद्गमे प्रति- दिनेऽस्तमयः प्रवहक्रमात्” निशीष्टलग्नादुदयास्तलग्ने न्यूनाधिके यस्य खगः स दृश्यः । दिनेऽपि चन्द्रोरविसन्नि- धानात् नास्तंगतश्चेत् सति दर्शने भा” । “नक्षत्रा- णामप्युदयास्तज्ञापनमपि तत्रैव “दृक्कर्मणा पलभवेन तु केबलेन भानां मुनेर्मृगरिपोरुदयास्तलग्ने । कृत्वा तयोरुदयलग्नमिनं प्रकल्प्यंलग्नं ततो निजनिजे पठितेष्ट- काले” । यत् स्यादसावुदयभानुरथास्तलग्नाद्व्यस्तं विभार्धमपि लग्नकमस्तसूर्यः । इष्टोनषष्टि ६० घटिका- स्वथ वास्तलग्नाल्लग्नं क्रमेण भदलोनितमस्तसूर्यः । स्यादुद्गमो निजनिजोदयभानुतुल्ये सूर्येऽस्तभास्करसमेऽस्त- मयश्च भानाम् । अत्राधिकोनकलिका रविभुक्तिभक्ता यातैष्यवासरमितिश्च तदन्तरे स्यात् । यस्योदयार्काद- धिकोऽस्तभानुः प्रजायते सौम्यशरातिदैर्घ्यात् । तिग्मांशु- सान्निध्यवशेन नास्ति धिण्यस्य तस्यास्वमयः कथञ्चित्” । “भानामगस्त्यस्य लुब्धकस्य च पूर्व्ववदुदयास्तलग्ने साध्ये परन्तु केबलेन पलभवेन दृक्कर्मणा । द्रवस्य सता यनदृक्वर्म- कत्वात् पुनरायनं दृक्कर्म न कर्त्तव्यमित्यर्थः । तत्रोदय- लग्नमर्कं प्रकल्प्य लग्नं साध्यम् । तच्च खकाये पठितेष्ट- काले । एवं यल्लग्नं सिध्यति स उदयार्को ज्ञातव्यः । अथ यदस्तलग्नमानीतं तच्चार्क प्तर्कल्प्य निजीतजेष्टकाते विलोमं लग्नं साध्यम् । तद्राशिवदृकाममस्तसूर्यरज्ञ” [] भवति । अथवेष्टघटिकोनाभिः षष्टिघटिकामिरस्त लग्नात् क्रमेण लग्नं साधितं तद्भदलोनितमस्तसूर्यो- भवति यदोदयभानुसमो भानुर्भवति तदा तस्य नक्षत्र- स्योदयो भवति । यदास्तसूर्यसमस्तदास्तमयः । यदा- गस्त्योदयः किलाभीष्टदिनात् कियद्भिर्दिनैरिति विज्ञातु- मिष्यते तदेष्टदिनार्कस्यागस्त्योदयार्कस्य चान्तरकला रवि- भुक्त्या भाज्याः । लब्धदिनैरगस्त्यस्योदय एष्यः यद्युद- यार्को महान् । यद्यूनस्तदा गतः । अत्रोपपत्तिः उदयास्तलग्नसाधने तु पूर्व्वं कथितैव । उदयलग्नोदये किल भस्योदयः यदीदयलग्नसमो रविर्भवति तदा रविणा सह तन्नक्षत्रमुदेति । तस्मादुदयात् प्राक् पठितेष्टघटिकातुल्यं कालं यावत् तन्नक्षत्रं रविप्रभाभिर्हतं क्षितिजादुपरि- स्थमपि न दृश्यते । अथ पठितेष्टकाले यत् क्रमलग्नं तत्स्थानस्थितो रविरुदयार्कतुल्यो भवति तथा रव्यस्तम- यादनन्तरं नक्षत्रास्तमयात् पूर्ब्धं प्रत्यक् क्षितिज
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्तः, पुं, (अस्यन्त रविकिरणा यस्मिन् । अस् + त ।) अस्ताचलः । पश्चिमाचलः । तत्पर्य्यायः । चरम क्ष्माभृत् २ । इत्यमरमेदिन्यौ ॥ (“विडम्बयत्यस्तनिमग्नसूर्य्यम्” । इति रघुः । “सहस्रशिखरञ्चैव नानातीर्थसमाकुलम् । चकार रत्नसंकीर्णं भूयोऽस्तं नाम पर्व्वतं” ॥ इति हरिवंशे ।) लग्नात् सप्तमस्थानं । इति दीपिका ॥
अस्तं, त्रि, (अस् + क्त ।) क्षिप्तं । अवसानप्राप्तं । इति मेदिनी ॥ (“पतिरपास्तसंज्ञा मतिः” । इति मालतीमाधवे ॥ “निरस्तगाम्भीर्य्यमपास्तधैर्य्यं” । इति माघे ॥ सूर्य्यास्तगमनं । “करजाल मस्त- समयेऽपि सताम्” । इति माघे ॥ तथा कुमारसम्भवे २ । २३ । “यमोपि विलिखन् भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा । कुरूतेस्मिन्नमोघेपि निर्व्वानालातलाघवम्” ॥)
अस्तं, क्ली, भृत्युः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-155-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अस्त" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें