🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:53:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्वाण
nirvāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मुनि (मुक्त), अग्नि (बुझी) आदि के लिये (3.1.95)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्वाण १ वि॰ [सं॰]
१. बुझा हुआ (दीपक अग्नि, आदि) ।
२. अस्त । डूबा हुआ ।
३. शांत । धीमा पडा़ हुआ ।
४. मृत । मरा हुआ ।
५. निश्चल ।
६. शून्यता को प्राप्त ।
७. बिना बाण का ।
निर्वाण २ संज्ञा पुं॰
१. बुझना । ठंढा होना ।
२. समाप्ति । न रह जाना ।
३. अस्त । गमन । डूबना ।
४. हाथी को धोना या नहाना (को॰) ।
५. संगम । संयोग । मिलन (को॰) ।
६. समाप्ति । पूर्णता (को॰) ।
७. शांति ।
८. मुक्ति । मोक्ष । विशेष—यद्यपि मुक्ति के अर्थ में निर्वाण शब्द का प्रयोग गीता, भागवत, रघुवंश, शारीरक भाष्य इत्यादि नए पुराने ग्रंथों में मिलता है, तथापि यह शब्द बौद्धों का पारिभाषिक है । सांख्य, न्याय, वैशेषिक, योग, मीमांसा (पूर्व) और वेदांत में क्रमशः मोक्ष, अपवर्ग, निःश्रेयस, मुक्ति या स्वर्गप्राप्ति तथा कैवल्य शब्दों का व्यवहार हुआ है पर बौद्ध दर्शन में बराबर निर्वाण शब्द ही आया है और उसकी विशेष रूप से व्याख्या की गई है । बौद्ध धर्म की दो प्रधान शाखाएँ हैं—हीनयान (या उत्त- रीय) और महायान (या दक्षिणी) । इनमें से हीनयान शाखा के सब ग्रंथ पाली भाषा में हैं और बौद्ध धर्म के मूल रूप का प्रतिपादन करते हैं । महायान शाखा कुछ पीछे की है और उसके सब ग्रंथ सस्कृत में लिखे गए हैं । महायान शाखा में ही अनेक आचार्यों द्वारा बौद्ध सिद्धांतों का निरूपण गूढ़ तर्कप्रणाली द्वारा दार्शनिक दृष्टि से हुआ है । प्राचीन काल में वैदिक आचार्यों का जिन बौद्ध आचार्यों से शास्त्रार्थ होता था वे प्रायः महायान शाखा के थे । अतः निर्वाण शब्द से क्या अभिप्राय है इसका निर्णय उन्हीं के वचनों द्वारा हो सकता है । बोधिसत्व नागार्जुन ने माध्यमिक सूत्र में लिखा है कि 'भवसंतति का उच्छेद ही निर्वाण है, अर्थात् अपने संस्कारों द्वारा हम बार बार जन्म के बंधन में पड़ते हैं इससे उनके उच्छेद द्वारा भवबंधन का नाश हो सकता है । रत्नकूटसूत्र में बुद्ध का यह वचन हैः राग, द्वेष और मोह के क्षय से निर्वाण होता है । बज्रच्छेदिका में बुद्ध ने कहा है कि निर्वाण अनुपधि है, उसमें कोई संस्कार नहीं रह जाता । माध्यमिक सूत्रकार चंद्रकीर्ति ने निर्वाण के संबंध में कहा है कि सर्वप्रपंचनिवर्तक शून्यता को ही निर्वाण कहते हैं । यह शून्यता या निर्वाण क्या है ! न इसे भाव कह सकते हैं, न अभाव । क्योंकि भाव और अभाव दोनों के ज्ञान के क्षप का ही नाम तो निर्वाण है, जो अस्ति और नास्ति दोनों भावों के परे और अनिर्वचनीय है । माधवाचार्य ने भी अपने सर्वदर्शनसंग्रह में शून्यता का यहि अभिप्राय बतलाया है—'अस्ति, नास्ति, उभय और अनुभय इस चतुष्कोटि से विनिमुँक्ति ही शून्यत्व है' । माध्यमिक सूत्र में नागार्जुन ने कहा है कि अस्तित्व (है) और नास्तित्व (नहिं है) का अनुभव अल्पबुद्धि ही करते हैं । बुद्धिमान लोग इन दोनों का अपशमरूप कल्याण प्राप्त करते हैं । उपयुक्त वाक्यों से स्पष्ट है कि निर्वाण शब्द जिस शून्यता का बोधक है उससे चित्त का ग्राह्यग्राहकसंबंध ही नहीं है । मै भी मिथ्या, संसार भी मिथ्या । एक बात ध्यान देने की है कि बौद्ध दार्शनिक जीव या आत्मा की भी प्रकृत सत्ता नहीं मानते । वे एक महाशून्य के अतिरिक्त और कुछ नहीं मानते । यौ॰—निर्वाणभूयिष्ठ = लुप्त । निर्वाणमस्तक = मोक्ष । निर्वाण- रुचि = मोक्ष की प्राप्ति में लगा हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-˚वाण mfn. blown or put out, extinguished (as a lamp or fire), set (as the sun), calmed, quieted, tamed (cf. अ-निर्व्˚), dead, deceased (lit. having the fire of life extinguished), lost, disappeared, MBh.; Kāv. &c.
immersed, plunged, L.
immovable, L.
निर्-˚वाण n. blowing out, extinction, cessation, setting, vanishing, disappearance (˚णं-√ कृ, to make away with anything i.e. not to keep one's promise)
extinction of the flame of life, dissolution, death or final emancipation from matter and re-union with the Supreme Spirit, MBh. &c. &c.
(with Buddhists and Jainas) absolute extinction or annihilation (= शून्य, L.) of individual existence or of all desires and passions, MWB. 137-139 &c.
perfect calm or repose or happiness, highest bliss or beatitude, MBh.; Kāv. &c.
N. of an Upaniṣad
instructing in sciences, L.
bathing of an elephant, L.
the post to which an elephant is tied, Gal.
offering oblations (for 1. निर्-वापण ?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (557,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्वाण p. p. 1 Blown or put out, extinguished (as a lamp or fire); निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां Ve. 1. 7; Ku. 2. 23. --2 Lost, disappeared. --3 Dead, deceased. --4 Liberated from existence. --5 Set (as the sun). --6 Calmed, quieted. --7 Plunged. --णं 1 Extinction; H. 1. 131; शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिंधन इवानलः Mb. --2 Vanishing from sight, disappearance. --3 Dissolution, death. --4 Final liberation or emancipation from matter and reunion with the Supreme Spirit, eternal bliss, निर्वाणमपि मन्येऽहमंतरायं जयश्रियः Ki. 11. 69; R. 12. 1. --5 (With Buddhists) Absolute extinction or annihilation, complete extinction of individual or worldly existence. --6 Perfect and perpetual calm, repose; Ki. 18. 39. --7 Complete satisfaction or pleasure, supreme bliss, highest felicity; अये लब्धं नेत्रनिर्वाणं Ś. 3; M. 3. 1; Śi. 4. 23; V. 3. 21. --8 Cessation, desisting. --9 Vacuity. --10 Union, association, confluence. --11 The bathing of an elephant; as in अनिर्वाण at R. 1. 71. --12 Instruction in sciences. --Comp. --पुराणं offering oblations to the dead (?) --भूयिष्ठ a. almost vanished or departed; see under निर्वा (3) above. --मस्तकः final emancipation or deliverance, final beatitude.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0635-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्वाण त्रि० निर् + वा--क्त । “निर्वाणोऽवाते पा० तस्य नः । १ शान्ते वह्निमुन्यादौ २ चरसाश्रमस्थे मुनौ ३ निश्चले ४ शून्ये शब्दर० । भावे क्त । ५ अस्तगमने ६ निर्वृतौ ७ गज- मज्जने ८ सङ्गमे ९ अपवर्गे मोक्षे मेदि० । १० विनाशे यादवः ११ विश्रान्तौ हेमच० । “निर्वाणोत्थानशयनानि त्रीणि गजकर्माणीति” पालकाव्योक्ते १२ गजकर्मभेदे । “अरुन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः” रघुः । “अनि- र्वाणस्य मज्जनरहितस्येति” मल्लि० । “कुरुतेऽस्मिन्न- मोघेऽपि निर्वाणालातलाधवम्” । “निर्वाणभूयिष्ठम- थास्य वीर्य्यम्” कुमा० । निर्वृतौ “स्वर्लोकस्त्री गात्र- निर्वाणमत्र” माघः । “यतितव्यं समत्वेन निर्वाणमपि चेच्छता” “समत्वबुद्धेर्निर्वाणं फलमुक्तं श्रुतौ स्मृतौ सर्वदुःखोपरमणलक्षण ब्रह्मणि स्थितिः” “स्थित्वाऽस्या- मन्तःकालेऽपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति” “स योगी ब्रह्म० निर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति” गीता । सर्वदुःखोपरमा- त्मकत्वात् निरतिशयानन्दरूपत्वाच्च परमपुरुषार्थकैवल्य रूपं ब्रह्म निर्वाणमृच्छति इत्यर्थः । १३ आदिगुरुके (ऽ।) त्रिकले मात्रागणभेदे १४ विद्योपदेशग्रन्थभेदे यथा निर्वाणतन्त्रादि । नाभिदेशे जप्ये १५ प्रणवपुटितमातृका पुटितस्वाभीष्टमन्त्रे । “कुल्लुकां मूर्द्ध्नि संजप्य हृदि- सेतुं विचिन्तयेत् । महासेतुं विशुद्धे तु षोडशारे समुद्धरेत् । मणिपूरे तु निर्वाणं महाकुण्डलिनीमधः । खाधिष्ठाने कामवीजं राकिणीमूर्ध्निसंस्थितम् । वि- चिन्त्य विधिवद् देवि! मूलाधारान्तिकाच्छिवे! । विशु- द्धान्तं स्मरेद्देवि! विसतन्तुतंनीयसीम् । देवीस्थानं द्विजिह्वान्तं मन्त्रमूलावृतं मुहुः” । तत्र निर्वाणं यथा “अथ वक्ष्यामि निर्वाणं शृणु सारहितानघे । प्रणवं पू- र्वमुच्चार्य्य मातृकाद्य समुच्चरेत् । मातृकार्णां समस्ताञ्च पुनः प्रणवमुच्चरेत् । एवं पुटितमूलन्तु प्रजपेन्मणि- पूरके । एवं निर्वाणमीशानि! यो न जानाति पामरः । कल्पकोटिसहस्रेषु तस्य सिद्धिर्न जायते” आगम- विलासतन्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4102,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्व्वाणं, क्ली, (निर् + वा गमने + क्तः । तस्य नः ।) अस्तगमनम् । निर्वृतिः । गजमज्जनम् । (यथा, रघुः । १ । ७१ । “असह्यपीडं भगवन्नृणमन्त्यमवेहि मे । अरुन्तुदमिवालानमनिर्व्वाणस्य दन्तिनः ॥”) सङ्गमः । अपवर्गः । इति मेदिनी । णे, ५८ ॥ (यथा, भागवते । ३ । २८ । ३५ । “मुक्ताश्रयं यर्हि निर्व्विषयं विरक्तं निर्व्वाणमृच्छति मनः सहसा यथार्च्चिः ॥”) विश्रान्तिः । इति हेमचन्द्रः ॥ (समाप्तिः । यथा भागवते । १ । ६ । २९ । “आरब्धकर्म्मनिर्व्वाणो न्यपतत् पाञ्चभौतिकः ॥”) निश्चलम् । शून्यम् । विद्योपदेशनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ नाभिदेशे जप्यप्रणवपुटित- मातृकापुटितमूलमन्त्रम् । यथा, -- “कुल्लुकां मूर्द्ध्नि संजप्य हृदि सेतुं विचिन्तयेत् । महासेतुं विशुद्धे तु षोडशारे समुद्धरेत् ॥ प्तणिपुरे तु निर्व्वाणं महाकुण्ड लिनीमधः । स्वाधिष्ठाने कामबीजं राकिणी मूर्द्ध्नि संस्थितम् । विचिन्त्य विधिवद्देवि ! मूलाधारान्तिकाच्छिवे ! ॥ विशुद्धान्तं स्मरेद्देवि ! विशतन्तुतनीयसीम् । देवीस्थानं द्विजिह्वान्तं मन्त्रमूलावृतं मुहुः ॥” निर्व्वाणं यथा, -- “अथ वक्ष्यामि निर्व्वाणं शृणु सावहितानधे ! । प्रणवं पूर्व्वमुच्चार्य्य मातृकाद्यं समुच्चरेत् ॥ मातृकार्णां समस्ताञ्च पुनः प्रणवमुच्चरेत् । एवं पुटितमूलन्तु प्रजपेन्मणिपूरके ॥ एवं निर्व्वाणमीशानि ! यो न जानाति पामरः । कल्पकोटिसहस्रेषु तस्य सिद्धिर्न जायते ॥” इत्यागमतत्त्वविलासः ॥ (विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ७५ । “त्रिसामा सामगः साम निर्व्वाणं भेषजं भिषक् ॥”)
निर्व्वाणः, त्रि, (निर् + वा + क्तः । “निर्व्वाणो- ऽवाते ।” ८ । २ । ५० । इति निष्ठातस्य नः ।) मुक्तः । यथा । निर्व्वाणो मुनिः । नष्टः । यथा । निर्व्वाणो वह्रिः । (यथा, कुमारे । ३ । ५२ । [] “निर्व्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्य्यं सन्धुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन ॥”) निमग्नः । यथा । निर्व्वाणो हस्ती । इति विशेष्यनिध्ने अमरः । ३ । १ । ९६ ॥ वाण- शून्यश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-897-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्वाण" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें