🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:52:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खंडित
khaṃḍita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खंडित वि॰ [सं॰ खण्डित]
१. टूटा हुआ । टुकड़े टुकड़े । भग्न ।
२. जो पूरा न हो । अपूर्ण ।
३. ध्वस्त । नष्ट (को॰) ।
४. लुप्त (को॰) ।
५. त्यक्त (को॰) ।
६. जिसका खडन या विरोध किया गया हो । निराकृत (को॰) ।
७. प्रवंचित उपेक्षित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खण्डित mfn. (g. तारकादि) cut, torn, broken in pieces, scattered, dispersed, destroyed, removed, Vikr.; Pañcat.; Kathās.; Prab.; Hit.
injured (esp. by the teeth), Pañcat.
broken as allegiance, disobeyed against, rebelled
refuted, controverted
disappointed, betrayed, abandoned (as a lover), Ragh. v, 67; Megh.; Śāntiś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (336,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खंडित p. p. [खंड्-क्त] 1 Cut, broken in pieces. --2 Destroyed, annihilated, lost, decayed; खंडित च वसुनि Bh. 3. 33. --3 Refuted (in argument), controverted. --4 Rebelled. --5 Disappointed, betrayed, abandoned; खंडितयुवतिविलापं Gīt. 8. --ता A woman whose husband or lover has been guilty of infidelity, and who is therefore angry with him; one of the {8} principal Nāyikās in Sanskrit; R. 5. 67; Me. 39. She is thus described: --पार्श्वमेति प्रियो यस्या अन्यसंभोगचिह्रितः । सा खंडितेति कथिता धीरैरीर्ष्याकषायिता S. D. 114. --Comp. --विग्रह a. maimed, mutilated. --वृत्त a. immoral, dissolute, abandoned; Mk. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0442-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खण्डित त्रि० खडि--क्त । १ भेदिते २ छिन्ने, ३ द्विधाकृते च “ज्ञातान्यसङ्गविकृतेः खण्डितेर्ष्याकषायिता” इत्युक्त चिह्नायां ४ स्त्रियां स्त्री “प्रियमिति वनिता नितान्तमागः स्मरणगवेषकषायितायताक्षी । चरणगतसखीवचोऽनु- रोधात् किल कथमप्यनुकूलयाञ्चकार” माघः सा० द० तु “पार्श्वमेति प्रियोयस्याः अन्यसंभोगचिह्नितः । सा खण्डितेति कथिता घीरैरीर्ष्याकषायिता” लक्षयित्वा “तद- वितथमवादीर्यन्मम त्वं प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यद्दु- कूलं दधानः । मदधिवसतिमागाः कामिनां मण्डनश्री- र्व्रजति हि सफलत्वं वल्लभालोकनेन” माघपद्यनुदाहृतम् । ५ खण्डिताङ्गे हीनाङ्गे त्रि० खण्डिताङ्गत्वं च दुष्ट- वचनकर्मविपाकः यथाह शातातपः “दुष्टवादी खण्डितः स्यात् स वै दद्याद्द्विजातये । रूप्यं पलद्वयं दुग्धं घटद्वय- समन्वितम्” । अत्र खण्डिक इत्येव पाठ इत्यन्ये क्रुद्धप्रकृतेर्दुष्टवचनकर्मविपाकौचित्यात् । तत्र निराकृते छिन्ने च “सपदि तरुणपल्लवेन वध्वा विगतदयं खलु खण्डितेन मम्ले” माघः “खण्डितेन छिन्नेन तरुणपक्षे निराकृतेन” मल्लि० । ततः चतुरर्थ्यां सुतङ्गमा० इञ् । खाण्डिति प्रगद्यादि ञ्य । खाण्डित्य तन्निर्वृत्तादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2463,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खण्डितं, त्रि, (खडि + क्तः ।) खण्डीकृतम् । तत- पर्य्यायः । छिन्नम् २ लूनम् ३ छितम् ४ दितम् ५ छेदितम् ६ वृक्नम् ७ वृत्तम् ८ । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथाह शब्दार्थचिन्तामणिः । “चन्द्रे कलङ्कः सुजने दरिद्रता विकाशलक्ष्मीः कमलेषु चञ्चला । मुखेऽप्रसादः सधनेषु सर्व्वदा यशो विधातुः कथयन्ति खण्डितम् ॥” खण्डिताङ्गः । खण्डिताङ्गत्वं दुष्टवचनकर्म्म- विपाकः । यथाह शातातपः । ३ अध्याये । “दुष्टवादी खण्डितः स्यात् स वै दद्यात् द्बिजातये । रूप्यं पलद्वयं दुग्धं घटद्वयसमन्वितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-275-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खंडित" आता है (26)
दित विभक्त । कटा हुआ । छिन्न । खंडितछिन्न जो कटकर अलग हो गया हो । जो काटकर पृथक् कर दिया गया हो । खंडित । यौ॰—छि…रूषित टूटा हुआ । खंडित । भग्नउच्छिन्न कटा हुआ । खंडितसंरुग्ण छिन्न भिन्न । खंडित । चूर चूरसमुपहत खंडित । जिसे काट दिया गया हो । जैसे,— समुपहत सिद्धांतनिकृत्त मूल से छिन्न । जड़ से कटा हुआ । खंडितविनिर्भिन्न खंडित । टूटा हुआ । छिन्न भिन्न । फटा हुआअफोट विदारित । खंडितटूटा टुकडे़ किया हुआ । भग्न । खंडित । यौ॰—टूटा फूटा = जीर्ण । निकम्मा । मुह…दुटूक दो टुकड़ों में किया हुआ । खंडितउच्छेदित खंडितशिकस्तगी टूटा हुआ । भग्न । खंडितकानाकुतरा कुतरा हुआ । काटा हुआ । खंडितगलित गला हुआदलित मीड़ा हुआ । मसला हुआ । मर्दितजर्जर जीर्ण । जो बहुत पुराना होने के कारण बेकाम हो गया होक्षुण्ण अभ्यस्तव्यावृत्त छुटा हुआ । मुक्त । निवृत्तनिर्धूत धोया हुआ । बहाया हुआ । दूर किया हुआपराहत आक्रांत । ध्वस्तविरुग्ण विशेष रोगीलूत यहूदियों के एक पुराने पैगंबर का नामछिन्नभिन्न पु वि॰ दे॰ 'छिन्न भिन्न'छेह पु संज्ञा पुं॰जर्जारित जीर्ण । पुराना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें