🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:54:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षुण्ण
kṣuṇṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षुण्ण वि॰ [सं॰]
१. अभ्यस्त ।
२. टुकड़े टुकड़े या चूर्ण किया हुआ ।
३. जिसका कोई अंग टूट या कट गया हो । खंडित ।
४. अनुगत ।
५. परजित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुण्ण ˚ण्णक. See √ क्षुद्.
क्षुण्ण mfn. stamped or trampled upon, MBh. viii, 4845; VarBṛS. liv; Ragh. i, 17; Pañcat. &c.
pounded, bruised, crushed, pulverised, Suśr.; Pāṇ. iv, 2, 92, Kāś.
broken to pieces, shattered, pierced, MBh. iii, 678; Mṛcch.; BhP.; MārkP.
violated (as a vow), R. i, 8, 9 (अ-क्ष्˚)
practised, exercised (as the body), Suśr.
thought over repeatedly, reflected on again and again, W.
one versed in sacred science but unable to explain or teach it, W.
defeated, overcome, W.
multiplied, Sūryas. (cf. अक्ष्˚.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (330,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुण्ण See under क्षुद् below.
क्षुण्ण p. p. [क्षुद्-क्त] 1 Pounded, crushed to pieces, bruised. --2 Powdered, pulverized, ground. --3 Beaten, trodden (as a path); R. 1. 17. --4 (Fig.) Practised, followed; क्षुद्रजनक्षुण्ण एष मार्गः K. 146; अ˚ unusual; Māl. 3. --5 Violated (a vow). --6 Exercised, practised, skilful. --7 One versed in the sacred science but unable to teach it. --8 Overcome, defeated. --Comp. --मनस् a. penitent, repentant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुण्ण त्रि० क्षुद--क्त । १ अभ्यस्ते, २ विहते ३ चूर्णीकृते च जटा० । “अभीक्ष्णमक्षुण्णतयाऽतिदुर्गमम्” “क्षुण्णं यद- न्तःकरणेन वृक्षाः” “क्षुण्णं क्षणं यदुबलैर्दिवमातितांसुः” इति च माघः । “रेखामात्रमपि क्षुण्णात्” रघुः । “क्षुण्ण- भिन्नविपन्नकैः” भट्टिः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2380,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुण्णं, त्रि, (क्षुद् संपेषणे + कर्म्मणि क्तः ।) प्रह- [] तम् । (अभ्यस्तम् । यथा, रघौ । १ । १७ । “रेखामात्रमपि क्षुण्णादामनोर्वर्त्मनः परम्” ॥ माघे च । १ । ३२ । “उदीर्णरागप्रतिरोधकं जनै- रभीक्ष्णमक्षुण्णतयातिदुर्गमम् । उपेयुषो मोक्षपथं मनस्विन- स्त्वमग्रभूमिर्निरपायसंश्रया” ॥) चूर्णीकृतम् । इति जटाधरः ॥ (यथा, मार्कण्डेयपुराणे । ८३ । २४-२५ । “सोऽपि कोपान्महावीर्य्यः क्षुरक्षुण्णमहीतलः । शृङ्गाभ्यां पर्व्वतानुच्चांश्चिक्षेप च ननाद च ॥ वेगभ्रमणविक्षुण्णा मही तस्य व्यशीर्य्यत” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-239-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬