🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:00:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छिन्न
chinna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छिन्न १ वि॰ [सं॰]
१. जो कटकर अलग हो गया हो । जो काटकर पृथक् कर दिया गया हो । खंडित । यौ॰—छिन्नकर्ण = कनकटा (पशु) । छिन्नकेश = जिसके बाल काटे गए हों । मुंडित । छिन्नद्रुम = कटा हुआ वृक्ष । छिन्न- नासाछिन्ननासिक = नासिकाविहीन । नकटा । छिन्नभिन्न । छिन्नमस्त, छिन्नमस्तक = जिसका सिर कट गया हो । कटे सिरवाला ।
२. थका हुआ । क्लांत (को॰) ।
३. दूर किया हुआ ! नष्टभ्रष्ट (को॰) ।
४. ह्रासोन्मुख । क्षीण (को॰) ।
छिन्न २ संज्ञा पुं॰
१. एक प्रकार का मंत्र ।
१. वैद्यक के अनुसार एक प्रकार का फोड़ा । विशेष—इसका क्षत सीधी या टेढ़ी लकीर के रूप में होता है और इसमें मनुष्य का अंग गलने लगता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छिन्न mfn. cut off, cut, divided, torn, cut through, perforated, AV. &c.
opened (a wound), Suśr.
interrupted, not contiguous, Bhag. vi, 36; R. iii, 50, 12; VarBṛS.
disturbed (किं नश् छिन्नम्, ‘what is there in this to disturb us?’ there is nothing to care about, Amar.), Hariv. 16258; Mṛcch.
? (said of the belly of a leach), Suśr.
limited by (in comp.), Bhartṛ. iii, 20
taken away or out of R. ii, 56, 23; Ragh. xii, 80
disappeared, Kathās. lxi, 47
ifc. decaying or exhausted by, Buddh.; L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (406,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छिन्न p. p. [छिद्-क्त] 1 Cut, divided, rent, chopped, riven, torn, broken. --2 Destroyed, removed; see छिद्. --3 Decaying, declining. --4 Exhausted, tired, fatigued. --न्ना A whore, harlot. --Comp. --केश a. shorn, shaven. --द्रुमः a riven tree. --द्वैध a. whose doubt is dispelled. --नासिक a. noseless. --भिन्न a. cut up through and through, mutilated, mangled, cut up. --मस्त, --मस्तक a. decapitated. --(स्ता, --का) a headless form of Durgā. --मूल a. cut up by the roots; R. 7. 43. --श्वासः a kind of asthma. --संशय a. ‘one whose doubt is dispelled’, free from doubt, confirmed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0502-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छिन्न त्रि० छिद--क्त । १ कृतच्छेदने लूने अमरः । “सच्छि- न्नधन्वा विरथः” देवीमा० । २ विभक्ते च “छिन्ना- भ्रमिव नश्यति” गीता । ३ मन्त्रभेदे कुमारशब्दे २१६० पृ० दृश्यम् । ततः “अनत्यन्तगतौ क्तात्” पा० कन् । छिन्नक ईषच्छिन्ने । “अनत्यन्तगतिः साकल्येन सम्बन्धाभावः प्रकृतिवाच्यया छिदाक्रियया क्तार्थस्य कर्म्मण एकदेशप्रतीत्या साकल्येन सम्बन्धाभावो गम्यते” सि० कौ० । आगन्तुषु षट्सु व्रणेषु ३ वृणभेदे । “अनेकाकृतिरागन्तुः स भिषग्भि पुरातनेः । समासतो लक्षणतः षड्विधः परिकीर्त्तितः । छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितमेव च । घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् । तिरश्चीन ऋजुर्वापि यो व्रणश्चायतो भवेत् । गात्रस्य पातनं चापि छिन्नमित्युपदिश्यते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3000,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छिन्नं, त्रि, (छिद्यते स्म इति । छिद् + क्तः ।) कृतच्छेदनम् । छेँडा इति काटा इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । छातम् २ लूनम् ३ कृत्तम् ४ दातम् ५ दितम् ६ छितम् ७ वृक्णम् ८ । इत्य मरः । ३ । १ । १०३ ॥ कृष्टम् ९ छादितम् १० । इति जटाधरः ॥ छेदितम् ११ खण्डितम् १२ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ९० । ११ । [] “छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे ॥” * ॥ मन्त्रविशेषे, पुं । तल्लक्षणादिकं यथा, विश्वसारे । “मनोर्यस्यादिमध्यान्तेष्वानिलं बीजमुच्यते । संयुक्तं वा वियुक्तं वा पराक्रान्तस्त्रिधा पुनः ॥ चतुर्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-493-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छिन्न" आता है (16)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें