🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:24:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छिन्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छिन्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छिन्न

अर्थ: छिन्न भिन्न करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: द्वैधीकरणे · पर्याय: छात, लून, कृत्त, दात, दित

अंग्रेज़ी: cut off, cut, divided, torn, cut through, perforated, AV. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छिन्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छिद् + क्त
  2. छिन्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छिद् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — छिन्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछिन्नःछिन्नौछिन्नाः
द्वितीयाछिन्नम्छिन्नौछिन्नान्
तृतीयाछिन्नेनछिन्नाभ्याम्छिन्नैः
चतुर्थीछिन्नायछिन्नाभ्याम्छिन्नेभ्यः
पञ्चमीछिन्नात् / छिन्नाद्छिन्नाभ्याम्छिन्नेभ्यः
षष्ठीछिन्नस्यछिन्नयोःछिन्नानाम्
सप्तमीछिन्नेछिन्नयोःछिन्नेषु
सम्बोधनहे छिन्नहे छिन्नौहे छिन्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — छिद् (रुधादिगण) · अर्थ: छिन्न भिन्न करना (द्वैधीकरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमछिनत्तिछिन्तः / छिन्त्तःछिन्दन्ति
मध्यमछिनत्सिछिन्त्थः / छिन्थःछिन्त्थ / छिन्थ
उत्तमछिनद्मिछिन्द्वःछिन्द्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: छिनत्ति · लट् (आत्मने.): छिन्ते · लिट्: चिच्छेद · लिट् (आत्मने.): चिच्छिदे · लुट्: छेत्ता · लुट् (आत्मने.): छेत्ता · लृट्: छेत्स्यति · लृट् (आत्मने.): छेत्स्यते · लोट्: छिनत्तु · लोट् (आत्मने.): छिन्ताम् · लङ्: अच्छिनत् · लङ् (आत्मने.): अच्छिन्त · विधिलिङ्: छिन्द्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): छिन्दीत · आशीर्लिङ्: छिद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): छित्सीष्ट · लुङ्: अच्छिदत् · लुङ् (आत्मने.): अच्छित्त · लृङ्: अच्छेत्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अच्छेत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: छेदन · ण्वुल्: छेदकः · तृच्: छेत्ता · ण्यत्: छेद्यः · तव्य: छेत्तव्यः · अनीयर्: छेदनीयः · क्त: छिन्नः · क्तवतु: छिन्नवान् · शतृ: छिन्दन् · स्य-शतृ: छेत्स्यन् · शानच्: छिन्दानः · क्त्वा: छित्त्वा · ल्यप्: प्रच्छिद्य · तुमुन्: छेत्तुम् · णमुल्: छेदम् · घञ्: छेदः · क्तिन्: छित्ति · क्वसु: चिच्छिद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छिन्न
छिन्न
chinna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छिन्न १ वि॰ [सं॰]
१. जो कटकर अलग हो गया हो । जो काटकर पृथक् कर दिया गया हो । खंडित । यौ॰—छिन्नकर्ण = कनकटा (पशु) । छिन्नकेश = जिसके बाल काटे गए हों । मुंडित । छिन्नद्रुम = कटा हुआ वृक्ष । छिन्न- नासाछिन्ननासिक = नासिकाविहीन । नकटा । छिन्नभिन्न । छिन्नमस्त, छिन्नमस्तक = जिसका सिर कट गया हो । कटे सिरवाला ।
२. थका हुआ । क्लांत (को॰) ।
३. दूर किया हुआ ! नष्टभ्रष्ट (को॰) ।
४. ह्रासोन्मुख । क्षीण (को॰) ।
छिन्न २ संज्ञा पुं॰
१. एक प्रकार का मंत्र ।
१. वैद्यक के अनुसार एक प्रकार का फोड़ा । विशेष—इसका क्षत सीधी या टेढ़ी लकीर के रूप में होता है और इसमें मनुष्य का अंग गलने लगता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छिन्न mfn. cut off, cut, divided, torn, cut through, perforated, AV. &c.
opened (a wound), Suśr.
interrupted, not contiguous, Bhag. vi, 36; R. iii, 50, 12; VarBṛS.
disturbed (किं नश् छिन्नम्, ‘what is there in this to disturb us?’ there is nothing to care about, Amar.), Hariv. 16258; Mṛcch.
? (said of the belly of a leach), Suśr.
limited by (in comp.), Bhartṛ. iii, 20
taken away or out of R. ii, 56, 23; Ragh. xii, 80
disappeared, Kathās. lxi, 47
ifc. decaying or exhausted by, Buddh.; L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (406,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छिन्न p. p. [छिद्-क्त] 1 Cut, divided, rent, chopped, riven, torn, broken. --2 Destroyed, removed; see छिद्. --3 Decaying, declining. --4 Exhausted, tired, fatigued. --न्ना A whore, harlot. --Comp. --केश a. shorn, shaven. --द्रुमः a riven tree. --द्वैध a. whose doubt is dispelled. --नासिक a. noseless. --भिन्न a. cut up through and through, mutilated, mangled, cut up. --मस्त, --मस्तक a. decapitated. --(स्ता, --का) a headless form of Durgā. --मूल a. cut up by the roots; R. 7. 43. --श्वासः a kind of asthma. --संशय a. ‘one whose doubt is dispelled’, free from doubt, confirmed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0502-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छिन्न त्रि० छिद--क्त । १ कृतच्छेदने लूने अमरः । “सच्छि- न्नधन्वा विरथः” देवीमा० । २ विभक्ते च “छिन्ना- भ्रमिव नश्यति” गीता । ३ मन्त्रभेदे कुमारशब्दे २१६० पृ० दृश्यम् । ततः “अनत्यन्तगतौ क्तात्” पा० कन् । छिन्नक ईषच्छिन्ने । “अनत्यन्तगतिः साकल्येन सम्बन्धाभावः प्रकृतिवाच्यया छिदाक्रियया क्तार्थस्य कर्म्मण एकदेशप्रतीत्या साकल्येन सम्बन्धाभावो गम्यते” सि० कौ० । आगन्तुषु षट्सु व्रणेषु ३ वृणभेदे । “अनेकाकृतिरागन्तुः स भिषग्भि पुरातनेः । समासतो लक्षणतः षड्विधः परिकीर्त्तितः । छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितमेव च । घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् । तिरश्चीन ऋजुर्वापि यो व्रणश्चायतो भवेत् । गात्रस्य पातनं चापि छिन्नमित्युपदिश्यते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3000,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छिन्नं, त्रि, (छिद्यते स्म इति । छिद् + क्तः ।) कृतच्छेदनम् । छेँडा इति काटा इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । छातम् २ लूनम् ३ कृत्तम् ४ दातम् ५ दितम् ६ छितम् ७ वृक्णम् ८ । इत्य मरः । ३ । १ । १०३ ॥ कृष्टम् ९ छादितम् १० । इति जटाधरः ॥ छेदितम् ११ खण्डितम् १२ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ९० । ११ । [] “छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे ॥” * ॥ मन्त्रविशेषे, पुं । तल्लक्षणादिकं यथा, विश्वसारे । “मनोर्यस्यादिमध्यान्तेष्वानिलं बीजमुच्यते । संयुक्तं वा वियुक्तं वा पराक्रान्तस्त्रिधा पुनः ॥ चतुर्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-493-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छिन्न" आता है (16)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छिन्नछिन्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छिद् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: छिन्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छिद् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छिन्न 📚 ➤ छिन्न भिन्न करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: द्वैधीकरणे · पर्याय: छात, लून, कृत्त, दात, दित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छिन्न 📚जो कटकर अलग हो गया हो । जो काटकर पृथक् कर दिया गया हो । खंडित । यौ॰—छि…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
छिन्न
काटा हुआ (३.१.१०२) — छात, लून, कृत्त, दात, दित, छित, वृक्ण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • छिन्न: छिद् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें