🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दुष्ट
duṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुष्ट १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ दुष्टा]
१. दूषित । दोषग्रस्त । जिसमें दोष हो । जिसमें नुक्स या ऐब हो ।
२. पित्त आदि दोष युक्त ।
३. दुर्जन । खल । दुराचारी । पाजी । खोटा ।
४. न्याय में हेतु, व्यभिचार आदि दोषों से युक्त (को॰) ।
५. छिन्न । त्रुटित (को॰) ।
६. बेकार का । निकम्मा (को॰) ।
७. अपराधी । दोषी । पापी (को॰) ।
दुष्ट २ संज्ञा पुं॰ १ कुष्ट । कोढ़ ।
२. पाप । अपराध । दोष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुष्ट mfn. spoilt, corrupted
defective, faulty
wrong, false
bad, wicked
malignant, offensive, inimical
guilty, culpable, ŚrS.; Mn.; Yājñ.; Suśr.; MBh. &c.
sinning through or defiled with (cf. कर्म-, मनो-, योनि-, वाग्-)
दुष्ट m. a villain, rogue
a kind of noxious animal, Viṣṇ. xii, 2
दुष्ट n. sin, offence, crime, guilt, Hariv.; R. (cf. श्रुति-)
Costus Speciosus or Arabicus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (488,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुष्ट p. p. [दुष्-क्त] 1 Spoiled, damaged, injured, ruined. --2 Defiled, tainted, violated, sullied. --3 Depraved, corrupted --4 Vicious, wicked; as दुष्टवृषः. --5 Guilty, culpable. --6 Low, vile. --7 Faulty or defective, as a हेतु in logic. --8 Painful. --9 Worthless. --ष्टा 1 A bad or unchaste woman. --2 A harlot. --ष्टं 1 Sin, crime, guilt. --2 A kind of leprosy. --Comp. --आत्मन्, --आशय a. evilminded, wicked. --गजः a vicious elephant. --चारिन् a. wicked, sinful. --चेतस्, --धी, --बुद्धि a. evil-minded, malevolent, wicked. --वृषः a strong but stubborn ox which refuses to draw, a vicious ox. --व्रणः {1} a dull boil or sore. {2} a sinus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0572-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुष्ट त्रि० दुष--क्त । १ दुर्बले २ अधमे विश्वः । ३ दोषाश्रिते च दोषशब्दे वक्ष्यमाणव्यभिचारादीनामन्यतमयुक्ते ४ हेतौ । ५ पित्तादिदोषयुक्ते ज्ञानकारणे नेत्रादौ यथा [] कथञ्चित् ६ दोषयुक्ते च त्रि० ७ कुष्ठे न० (कुड) ख्याते शब्दच० । “त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीत्” रघुः “दुष्टः शब्दः स्वरतो वर्णतो वा” महाभाष्यधृता श्रुतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3649-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुष्टं, क्ली, (दुष् + क्तः ।) कुष्ठम् । इति शब्द चन्द्रिका ॥ कुड इति ख्यातम् ॥
दुष्टः, त्रि, (दुष्यतीति + दुष् + कर्त्तरि क्तः ।) दुर्ब्बलः । अधमः । इति विश्वः ॥ (यथा, महा- भारते । ३ । २३३ । ११ । [] “महाकुलीनाभिरपापिकाभिः स्त्रीभिः सतीभिस्तव सख्यमस्तु । चण्डाश्च शौण्डाश्च महाशनाश्च चौराश्च दुष्टाश्च पलाश्च वर्ज्ज्याः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-734-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दुष्ट" आता है (60)
अवकलित देखा हुआ । दुष्टगृधू खल । दुष्टलड्ड धूर्त । धोखेबाज । बदमाश । दुष्टअसाधु दुष्ट । बुर । खल । दुर्जन । खोटाकपटिक कपटी । धोखेबाज । बदमाश । दुष्टकलिप्रिय झगड़ालू । दुष्टपापपुरुष पापमय पुरुष । पापप्रकृति पुरुष । दुष्टशाबर दुष्ट । कपटीअसज्जन बुरा । खल । दुष्ट । अशिष्ट । नीचअसद्वृत्ति दुर्वृत्त । अनाचारी । दुष्टविटपक दुष्ट । पाजीखलसंसर्ग दुष्ट । बुरे लोगों का साथदोषग्राही दुष्ट । दुर्जनविगर्हणीय बुरा । दुष्ट । निंद्यविरुद्धधी वैर भाव रखनेवाला । दुष्ट । खोटानिकृतप्रज्ञ बदमाश । दुष्ट । बुरा सोचनेवालाअसंत बुरा । खल । दुष्टखबीस वह जो दुष्ट और भयंकर हो । भूत प्रेत । आदि (को॰)खल क्रूर । कठोरअधम नीच । निकृष्ठ । बुरा । खोठाकूर दयारहित । निर्दयलटक लटकने की क्रिया या भाव । नीचे की ओर गिरता सा रहन का भाववाम बायाँ । दक्षिण या दाहिने का उलटाअसित जो सफेद न हो । कालाकितव जुआरीजटिल जटावाला । जटाधारीतामस जिसमें प्रकृति के उस गुण की प्रधानता हो जिसके अनुसार जीव क्रोध आदि नीच…वामन बौना । छोटे डील कासूची चर । भेदियाअनृजु जो ऋजु अर्थात् सीधा न हो । कुटिल । वक्रअवगीत जिसकी निंदा की गई हो । निंदितकृष्ण श्याम । काल । सिपाहजाल्म पामर । नीचजिह्म वक्र । टेढ़डिंगर मोटा आदमी । मोटासाशारुक हत्या या नाश करनेवालाउल्लाघ रोग से छुटकारा पाता हुआकापटिक कपट करनेवाला । बेईमानटुंटुक श्योनाक । सोना पाठा । आलू । टेटुव्यक्त दिखाई देता या झलकता हुआ । प्रकट । जाहिरअशिव अमंगल । अकल्याण । अशुभअनेडमूक गूँगा बहरापंचभद्र वैद्यक में एक ओषधिगण जिसमें गिलोय, पित्तपापड़ा, मोथा, चिरायता और सोंठ …शर्शरीक हिंसकमहापुरुष नारायणद्विजिह्व जिसे दो जीभें होंविश्वकद्रु शिकारी कुत्तादुस्थ दुःख में पड़ा हुआ । दुःखी । गरीबपांशन तिरस्कार योग्य । तिरस्करणीय । हेयविशील जिसका शील या चरित्र अच्छा न होव्यपेत मुक्त । अलग किया हुआसंदुष्ट कलुषित किया हुआ । खराबप्रदुष्ट बिगड़ा हुआ । भ्रष्टअश्रप राक्षसकल्की गंदामहात्मा वह जिसकी आत्मा या आशय बहुत उच्च हो । वह जिसका स्वभाव, आचरण और विचार आद…मारात्मक हिंसकऐबी दूषणयुक्त । खोटा । बुराखचरा वर्ण संकर । दोगलाखौरी † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें