🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:42:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हिंसक
hiṃsaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बीभत्स (3.3.249) अतिशय
शार्वर (3.3.197) घना
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हिंसक १ वि॰ [सं॰]
१. हिंसा करनेवाला । हत्यारा । वध करनेवाला । घातक ।
२. मारने या पीड़ित करनेवाला । कष्ट पहुँचानेवाला ।
३. बुराई करनेवाला । हानि करनेवाला ।
हिंसक २ संज्ञा पुं॰
१. जीवों को मारनेवाला पशु । खूँखार जानवर ।
२. शत्रु । दुश्मन ।
३. मारण, उच्चाटन आदि प्रयोग करनेवाला ब्राह्मण । तांत्रिक ब्राह्मण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिंसक mfn. = prec. Yājñ.; MBh. &c.
m. (only L.) a noxious animal, beast of prey
an enemy
a Brāhman skilled in the magical texts of the Atharva-veda (cf. हिंसा-कर्मन्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1297,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिंसक a. [हिंस्-ण्वुल्] 1 Injurious, noxious, hurtful. --2 Hostile. --3 Ferocious, savage. --कः 1 A savage animal, a beast of prey. --2 An enemy. --3 A Brāhmaṇa skilled in the Atharvaveda.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1171-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिंसक पु० हिन्स--ण्वुल् । १ व्याघ्रादौ हिंस्ने पशौ २ शत्री च ३ आथर्वणे विप्रे ४ हिंसाकारके त्रि० शब्दर० । “भोक्तानुमन्ता संस्कर्त्ता क्रयिविक्रयिहिंसकाः । उप- हर्त्ता वातयिता हिंसकाश्चाष्टधा मताः” काशीख० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5425,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिंसकः, पुं, (हिनस्ति तच्छीलः । हिंस + ण्वुल् ।) हिंस्रपशुः । अथर्व्वविद्ब्राह्मणः । शत्रुः । इति शब्दरत्नावली ॥
हिंसकः, त्रि, (हिंस + ण्वुल् ।) हिंसाकर्त्ता । तत्प्रर्य्यायः । घातुकः २ हिंस्रः ३ शरारुः ४ हन्ता ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ स चाष्टविधः । यथा, -- “भोक्तानुमन्ता संस्कर्त्ता क्रयिविक्रयिहिंसकाः । उपहर्त्ता घातयिता हिंसकाश्चाष्टधाधमाः ॥” इति काशीखण्डम् ॥ * ॥ साध्वीभार्य्यादिहिंसने दोषो यथा, -- “भार्य्यां प्रियसखीं यस्तु साध्वीं हिंसति निर्घृणः । न तेऽमृतं प्राप्नुवन्ति हिंसका दुष्टयोनिजाः ॥” इति वाराहे ब्राह्मणदीक्षासूत्रनामाध्यायः ॥ * ॥ शरणागतादिहिंसकस्य अव्यवहार्य्यत्वं यथा, -- “शरणागतबालस्त्रीहिंसकान् संवसेन्न तु । चीर्णव्रतानपि सदा कृतघ्नसहितानिमान् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वधृतयाज्ञवल्क्यवचनम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-534-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "हिंसक" आता है (25)
घातुक हिंसक । नाशकारीहिंसीर हिंसा करनेवाला । हिंसकवधक धातक । हिंसकमीवर हिंसकशर्शरीक हिंसकशर्य हिंस्र । हिंसक । घातकनिसूदक हिंसा करनेवाला । हिंसकविहिंसक हानि पहुँचानेवाला । हिंसकमारात्मक हिंसकदूध्र चोट पहुँचानेवाला । हिंसकवैष्ट वधकर्ता । काटनेवाला । हिंसकहठवादी हिंसकजीवघाती हिंसक । प्राणहारीबिडालवृत्तिक बिल्ली के स्वभाववाला । लोभी । कपटी, दंभी, हिंसक, सबको धोका देनेवाला, औ…घातक घात करनेवालाजटिल जटावाला । जटाधारीबाधक प्रतिबंधक । रुकावट डालनेवाला । रोकनेवाला । विघ्नकर्ताशीर्वि अपकारकविष्व हानिकर । पीड़ाकर । उत्पातकारीशार्वर बहुत अधिक अंधकार । अंधतमसतोश हिंसासोद्योग उद्योगी । कर्मशील । उद्योग में लगा हुआवृकायु जंगली कुत्तासफ्फाक निष्ठुर । बेरहमअंतावसायी नाई । हज्जाम
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें