🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:18:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अतिशय
atiśaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अब 'अतिशय' (बहुत अधिक) के नाम — अतिशय, भर (पुं॰), अतिवेल, भृश, अत्यर्थ (1.1.81)
अधिकता (3.2.11) उत्कर्ष
बीभत्स (3.3.249) हिंसक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अतिशय १ वि॰ [सं॰] बहुत । ज्याता । अत्यंत ।
अतिशय २ संज्ञा॰ पु॰ प्राचीन शास्त्रकारों के अनुसार । एक अलंकार । विशेष— इसमें किसी वस्तु की उत्तरोत्तर संभावना या असंभवना दिखलाई जाती है जैसे—'ह्वै न, होय तो थिर नहीं, थीर तो बिन फलवान । सत्पुरुषन को कोप है, खल की प्रीति सभान; (शब्द॰) । कोई कोई इस अलंकार को अधिक अलंकार के अंतर्भुक्त मानते हैं ।
अतिशय वि॰ [सं॰ अतिशयिन्]
१. प्राधान । श्रेष्ठ॰
२. बहुत अधिक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अति-शय &c. See 1. अति- √ 1. शी.
अति-शय m. pre-eminence, eminence
superiority in quality or quantity or numbers
advantageous result
one of the superhuman qualities attributed to Jaina Arhats
अति-शय mfn. pre-eminent, superior, abundant, ŚāṅkhBr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (15,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अतिशयः [शी-अच्] 1 Excess, preeminence excellence; वीर्य˚ R. 3. 62; महिम्नां… अतिशयः U. 4. 21; तस्मिन् विधानातिशये विधातुः R. 6. 11 excellence, highest perfection of art. --2 Superiority (in quality, rank, quantity &c.); महार्घस्तीर्थानामिव हि महतां कोप्यतिशयः U. 6. 11; oft in comp. with adjectives, in the sense of ‘exceedingly’, ‘excessively’; ˚रमणीयः Mu. 3; आसीदतिशयप्रेक्ष्यः R. 17. 25; मुक्तागुणातिशयसंभृतमंडनश्रीः V. 5. 19; or with nouns, meaning ‘excellent’, ‘excessive’, ‘very great’; ˚रयः, अश्वातिशयं K. 80 the best of horses; ˚दारिद्र्योपहताः. --3 Advantageous result, one of the superhuman qualities attributed to Jaina saints. --a. [अतिशयः अस्त्यर्थे अच्] Superior, pre-eminent, excessive, very great, abundant. --Comp. --उक्तिः f. {1} exaggerated or hyperbolical language, extreme assertion. {2} a figure of speech, (corr. to hyperbole) said to be of 5 kinds in S. D., but of 4 in K. P.; निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् । कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा; Ex. of the first kind: कमलमनंभासि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायां । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरंपरा केयम् ॥ {3} verbosity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0035-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतिशय पु० अति + शीङ्--अच् । आधिक्ये, अतिरेके च । अतिक्रान्तः शयं हस्तम् अत्या० स० । हस्तातिक्रमकारके त्रि० । अतिशय + अस्त्यर्थे अच् । अतिशयवति । “अति- शयरयशालिनेति” काद० । द्वारे व्यापारे च “चिरध्वस्तं फलायालं न कर्म्मातिशयं विले” त्युदयनः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0105,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतिशयः, पुं, (अति + शी + अच्) अधिकः । तत्- पर्य्यायः । भरः २ अतिवेलं ३ भृशं ४ अत्यर्थं ५ अतिमात्रं ६ उद्गाढं ७ निर्भरं ८ तीव्रं ९ एकान्तं १० नितान्तं ११ गाढं १२ वाढं १३ दृढं १४ । इत्यमरः ॥ अतिमर्य्यादः १५ उत्- कर्षः १६ । इति हेमचन्द्रः ॥ बलवत् १७ सुष्ठु १८ किमुत १९ सु २० अतीव २१ अति २२ । इत्य- व्ययवर्गे अमरः ॥ अतिरिक्तः २३ समधिकः २४ । इति विशेष्यनिघ्नवर्गे अमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-027-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अतिशय" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें