🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:28:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्कर्ष
utkarṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अधिकता (3.2.11) अतिशय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्कर्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बड़ाई । प्रशंसा ।
२. श्रेष्ठता । उत्तमता । अधिकता । बढ़ती । उ॰—भले की भलाई और बुरे की बुराई दिखलाकर एक का उत्कर्ष ओर दूसरे का पतन दिखलाया जाता है—रस क॰ पृ॰ २७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-कर्ष &c. See उत्-कृष्.
उत्-कर्ष mfn. superior, eminent
much, excessive, L. exaggerated, boastful, Yājñ.
attractive
उत्-कर्ष m. pulling upwards, drawing, pulling
elevation, increase, rising to something better, prosperity
excellence, eminence, Mn.; R.; Pañcat.; Hit.; Kathās. &c.
excess, abundance
self-conceit
boasting, Yājñ.
excepting, omitting Comm. on KātyŚr.
putting off, delaying, Nyāyam.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (176,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्कर्ष a. 1 Superior, eminent. --2 Much, abundant. --3 Exaggerated, boastful. --4 Attractive. --र्षः 1 Pulling off or upwards, drawing or pulling up. --2 Elevation, eminence, rise, prosperity; निनीषुः कुलमुत्कर्षं Ms. 4. 244, 9. 24. --3 Increase, abundance, excess; पचानामपि भूतानामुत्कर्षं पुपुषुर्गुणाः R. 4. 11. --4 Excellence, highest merit, glory; उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यंति लक्ष्ये चले Ś. 2. 5. --5 Self conceit, boasting. --6 Joy, pleasure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0291-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्कर्ष पु० उद् + कृष--घञ् । १ प्राशस्त्ये २ अतिशके ३ स्वकालात् परकालकर्त्तव्यतायाम् । यथा पतितमासिकानां स्व- काले दैवादकरणे मृतसजातीयपरमासीयतिथौ करणम् “एकोद्दिष्टे तु संप्राप्ते यदि विघ्नं प्तजायते । मासेऽन्य- स्मिन् तिथौ तस्मिन् तदा दद्यात् विचक्षणः” इति स्मृतौ- तथा विधानात्तस्य तथात्वम् । “पञ्चानामपि भूतानामुत्कर्षं पुपुषुर्गुणाः” रघुः । स्त्रीणाञ्च उत्कर्षः भर्त्तृगुणेनैव “यादृ- ग्गुणेन भर्त्त्रा स्त्री संयुज्येत यथाविधि । तादृग्गुणा सा भवति समुद्रेणेव निम्नगा । अक्षमाला वशिष्ठेन संयुक्ताऽ- धमयोनिजा । शारङ्गी मन्दपालेन जगामाभ्यर्हणीय- ताम् । एताश्चान्याश्च लोकेऽस्मिन्नपकृष्टप्रसूतयः । उत्कषं योषितः प्राप्ताः स्वैः स्वैर्भर्त्तृगुणैः शुभैः” मनुः । “उत्तमैरुत्तमैर्नित्यं संबन्धानाचरेत् सह । निनीषुः कुल- मुत्कर्षमधमानधमांस्त्यजेत्” मनुः । उत्कर्षः निमित्ततयाऽस्त्यस्य अच् । ४ उत्कर्षनिमित्ते त्रि० “निषिद्धभक्षणं जैह्म्यमुत्कर्ष च वचोऽनृतम् । रजस्वजामुखास्वादः सुरापाणसमानि तु” या० स्मृ० । उत्क- र्ममुत्कर्षनिमित्तं राजकुलादावचतुर्वेद एव चतुर्वेदो- हम्” इत्यनृतभाषणम्” मिता० । उत्कृष्यते अपकृष्टे भ्योगुणविशेषेण विभज्यत इति व्युत्पत्त्या गुणविशेषद्वारैव [] अपकृष्टात् विभजनम् । स च स्वस्वजातिषु उत्तमगुणे- नैव । तत्र विप्राणां विनयविद्यादिना, राज्ञां शौर्य्यवी- र्य्यदिना, वैश्यानां धनादिना, शूद्राणां नम्रतादिना । एवमन्यवस्तुन्यपि यथायथमूह्यम् । द्वयोर्मध्ये ए- कस्योत्कर्षेऽर्थे तरप् विद्वत्तरः शूरतरः बहूनां मध्ये तु तमप् । विद्वत्तमः शूरतमः इत्यादि । “उत्कर्षे हेतवः प्रोक्ता गुणालङ्काररीतयः” सा० द० । “उत्तरोत्तरमुत्कर्षो वस्तुनः सार उच्यते” सा० द० । “यथा वर्ण्णानामुत्कर्षा- पकर्षकृतेन संयोगविशेषेण” सुश्रु० भावे ल्युट् । उत्कर्षण- प्यत्र न० । उत्कृष्यते कर्ण्णणि घञ् । ५ उत्कर्षान्विते । उद्धृत्य कर्षः । ६ उत्पाट्यकर्षणे उद्धरणे पु० “सन्धानमुत्कर्षमिव व्युदस्य” माघः । ल्युट् । उत्कर्षणमप्यत्र न० । “स्फाटिकं स्थ- लमासाद्य जलमित्यभिशङ्कया । वस्त्रस्योत् कर्षणं राजा कृतवान् बुद्धिमोहितः” भा० स० ४६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्कर्षः, पुं, (उत् + कृष् + घञ् ।) अतिशयः । इत्य- मरः ॥ (प्राधान्यं । श्रेष्ठता । यथा, “उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले” । इति शाकुन्तले २ य अङ्के । “निनीषुः कुलमुत्कर्षमधमानधमांस्त्यजेत्” । इति मनुः ४ । २४४ ॥ वृद्धिः । यथा, -- “पञ्चानामपि भूतानामुत्कर्षं पुपुषुर्गुणाः” । इति रघुः । ४ । ११ ।) अतिशययुक्ते त्रि ॥ स्वका- लात् परकालकर्त्तव्यः । इति स्मृतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-223-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्कर्ष" आता है (15)
काष्ठा हद । अवधि । उच्चतम चोटी या ऊँचाई । उत्कर्षप्रकर्ष उत्कर्ष । उत्तमताउन्नाद उत्कर्ष । विकास । उन्नतिप्रकर्षण प्रकर्ष । उत्कर्ष । महत्ता । वैभवअभ्युच्चय वृद्धि । उत्थान । संपन्नता । उत्कर्षउद् एक उपसर्ग जो शब्दों के पहले लगकर उनमें इन अर्थों की विशेषता उत्पन्न कर…गौरव बड़प्पन । महत्वउच्छ्रय उच्छ्राय संज्ञा स्त्री॰विशालता विशाल होने का भाव । बड़ापनउन्नमन उठाने का कार्य । उठाना । ऊपर ले जानाविजिगीषा वह इच्छा जिसके अनुसार मनुष्य यह चाहता है कि मुझे कोई यह न कह सके कि मै…प्राग्भार पर्वत के आगे का भागप्राग्भाव पर्वत के आगे का भागऔज † ^२ संज्ञा पुं॰ कृपणता । किफायतदारी । कार्पण्य । जैसे, —वह बहुत ओज से…हुस्न सौंदर्य । सुंदरता । लावण्य
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें