🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:44:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्
ud
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद् १ उप॰ [सं॰] एक उपसर्ग जो शब्दों के पहले लगकर उनमें इन अर्थों की विशेषता उत्पन्न करता है—ऊपर, जैसे—उदगमन; अतिक्रमण, जैसे,—उत्तीर्ण, उत्क्रांत; उत्कर्ष, जैसे—उदबोधन, उदगति; प्राबल्य, जैसे—उदवेग, उदबल; प्राधान्य, जैसे— उद्देश; अभाव जैसे— उत्पथ, उदवासन; प्रकाश, जैसे— उच्चारण; दोष, जैसे—उन्मार्ग ।
उद् २ संज्ञा पुं॰
१. मोक्ष ।
२. ब्रह्म ।
३. सूर्य । जल ।
उद् ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] जल । पानी । समास आदि या अंत में प्रयुक्त, जैसे अछोद, क्षीरोद, उदकुंभ, उदकोष्ठ, उदपात्र = जलपूर्ण घट ।
उद् ध्मान संज्ञा पुं॰ [सं॰] चूल्हा । सिगड़ी [को॰] ।
उद् ध्वंस संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाश । उच्छेद । कर्कशता । कठोरता । (वाणी की] । (रोग से) ग्रस्त होना [को॰] ।
उद् ध्वस्त वि॰ [सं॰] ध्वस्त । गिरा पड़ा हुआ । टूटा हुआ । भग्न । नष्ट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उद् a particle and prefix to verbs and nouns. (As implying superiority in place, rank, station, or power) up, upwards
upon, on
over, above. (As implying separation and disjunction) out, out of, from, off, away from, apart. (According to native authorities उद् may also imply publicity, pride, indisposition, weakness, helplessness, binding, loosing, existence, acquisition.) उद् is not used as a separable adverb or preposition
in those rare cases, in which it appears in the Veda uncompounded with a verb, the latter has to be supplied from the context (e.g. उद् उत्सम् शतधारम्, AV. iii, 24, 4, out (pour) a fountain of a hundred streams). उद् is sometimes repeated in the Veda to fill out the verse, Pāṇ. viii, 1, 6 (किं न उद् उद् उ हर्षसे दातवा उ, Kāś. on Pāṇ.)
उद्, [cf. Zend uz; Hib. uas and in composition os, ois, e.g. os-car, ‘a leap, bound’, &c. See also उत्तम, 1. उत्तर, &c.]
2. उद् or उन्द् cl. 7. P. उनत्ति (RV. v, 85, 4) : cl. 6. P. उन्दति (p. उन्दत्, RV. ii, 3, 2 : Impv. 3. pl. उन्दन्तु, AV. vi, 68, 1; 2) Ā. उन्दते (AV. v, 19, 4; उन्दां चकार, उन्दिष्यति &c., Dhātup. xxix, 20) to flow or issue out, spring (as water); to wet, bathe, RV.; AV.; ŚBr.; KātyŚr.; ĀśvGṛ.; PārGṛ. &c.: Caus. (aor. औन्दिदत्, Vop. xviii, 1) : Desid. उन्दिदिषति, Kāś. on Pāṇ. vi, 1, 3; [cf. Gk. ὕδωρ; Lat. unda; Goth. vat-o; Old High Germ. waz-ar; Mod. Eng. wat-er; Lith. wand-ū́.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (183,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद् ind. A prefix to verbs and nouns. G. M. gives the following senses with illustrations:-- 1 Superiourity in place, rank or power; up, upwards, upon, on, over, above; (उद्बल). --2 Separation, disjunction; out, out off, from, apart &c.; उद्गच्छति. --3 Motion upwards ( उत्तिष्ठति). --4 Acquisition, gain; उपार्जति. --5 Publicity; उच्चरति. --6 Wonder; anxiety; उत्सुक. --7 Liberation; उद्गत. --8 Absence; उत्पथ. --9 Blowing, expanding, opening; उत्फुल्ल. --10 Pre-eminence; उद्दिष्ट. --11 Power; उत्साहः; उत् प्राबल्यवियोगोर्ध्वकर्मलाभप्रकाशाश्चर्यमोक्षणाभावदलप्राधान्यशाक्तिषु. With nouns it forms adj. and adv. compounds; उदर्चिस्, उच्छिख, उद्बाहु, उन्निद्रं, उत्पथं, उद्दामं &c. It is sometimes used in the Veda as an expletive simply to fill out the verse.
उद् = उंद् q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0300-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद् अव्य० उ--क्विप् तुक् “उदोऽनूर्द्धचेष्टायाम्” पा० नि० पृषो० द- त्वम् । १ प्रकाशे, २ विमागे, ३ लाभे, ४ ऊर्द्धे, ५ उत्कर्षे, ६ प्राबल्ये, ७ आश्चर्य्ये, ८ शक्तौ, ९ प्राधान्ये, १० बन्धने, ११ अभावे, १२ मोक्षे, “तस्य उदिति नामेति” श्रुतेः १३ ब्रह्मणि च । गणरत्ने उदः अर्थानंभिधाय उदाहृतं यथा “उत् प्राबल्यवियोगोर्द्ध्वकर्म्मलाभप्रकाशाश्चर्य्य- मोक्षणाभावदलप्राधान्यशक्तिषु” तत्र प्राबल्ये उद्बलः वियोगे उद्गच्छति । ऊर्द्ध्वचेष्टायाम् उत्तिष्ठति । लाभे ग्रामात् शतमुत्पन्नम् । प्रकाशने उच्चरति चाश्चर्य्ये उत्मुकः । मोक्षणे उद्गतः । अभावे उत्पथः । दलने उत्फुल्लः । प्राधान्ये उद्दिष्टः शक्तौ उत्साहः”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1132,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद् व्य, (उ + क्विप् + तुक् । पृषोदरादित्वात् साधः ।) विंशत्युपसर्गान्तर्गत उपसर्गविशेषः । अस्यार्थः । ऊर्द्ध्वम् । उत्कर्षः । प्राकट्यम् । नैकट्यम् । इति दुर्गादासः ॥ प्रकाशः । विभागः । प्राबल्यम् । अस्वास्थ्यम् । शक्तिः । प्राधान्यम् । बन्धनम् । भावः । मोक्षः । लाभः । ऊर्द्ध्वकर्म्म । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-229-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें